پنجشنبه، آبان ۲۸، ۱۴۰۵

شباهت گوتمه بودا، گائوماته بردیه (زرتشت) و هامان وزیر پادشاه هخامنشی فرعون مصر (کمبوجیه) با ایوب تورات

نگارنده قبلاً ضمن مقالاتی از یکی بودن گوتمه بودا با گائوماته بردیه، زرتشت سپیتمان و هامان سخن گفته بودم. امشب متوجه شدم که ایوب نیز یکی از همین مظاهر وی است.
۱- ایوب نظیر زرتشت برخی منابع اسلامی از نسل ابراهیم به شمار رفته است.
۲- ایوب نظیر گوتمه بودا به سیر و سلوک سخت و صوفیانه می پردازد.
۳- ایوب نظیر زرتشت (گائوماته بردیه) دارای سه دختر است و نظیر هامان وزیر کمبوجیه شاه هخامنشی دارای ده اولاد است. مطابق برخی روایات او نظیر زرتشت سه پسر و سه دختر داشت که بعد مرگشان خدا سه پسر و سه دختر دیگر به او داد.
۴- ایوب در کتاب آپوکریفایی استانفو وژیر (وزیر) است. نظیر هامان وزیر فرعون هخامنشی (کمبوجیه) و گائوماته بردیه (وزیر و نائب السلطنهٔ کمبوجیه، در هنگام سفر جنگی او به مصر). ۵- نام شهر ایوب یعنی اوز (به اوستایی یعنی شريف و درخشان) در دور دستها از اسرائیل مترادف نام بلخ مشعشع (مبارک درخشان) محل فرمانروایی گائوماته بردیه (زرتشت سپیتمان، سپیتاک سپیتمان) شهر مقدس بودائیان و زرتشتیان است.
در بعضی نسخه های شاهنامه و بخش هایی از کتاب استانفو شخصیتی به اسم وَژیر وجود دارد که شباهت بسیاری به ایوب دارد و روایت او چنین است.
وَژیر، شخصی درستکار بود که خداوند او را به سبب اعمال نیکش ستود. آرمون و بعل نزد خدا آمده و ادعا کردند که وفاداری وَژیر تنها به دلیل حمایت الهی است. در نتیجه، خداوند به آرمون اجازه داد تا ثروت، خانواده و سلامتی وَژیر را از او بگیرد. او دچار فقر، بیماری، توهم، افسردگی و تنهایی مطلق شد، اما هرگز خدا را نفرین نکرد و تنها بر روز تولد خود تأسف خورد.
با وجود رنج‌های شدید، وَژیر عدالت الهی را زیر سؤال نبرد. در مناظره با دوستانش، اعلام کرد که درک انسان از حکمت خداوند محدود است و در سکوت سرنوشت خود را پذیرفت. در نهایت، خداوند سه دوست او را رد کرد و به آن‌ها دستور توبه داد، در حالی که وفاداری وَژیر را ستود. بااین‌حال، به او آموخت که انسان نباید در برابر ستم و رنج، سکوت اختیار کند. پس از این وقایع، وَژیر (مانند زرتشت سپیتمان) به کوه‌ها پناه برد و به نوشتن کتاب‌های فلسفی درباره‌ی عدالت الهی پرداخت.
همان طور که خواندید این روایت شباهت بسیاری به داستان ایوب در عهد عتیق دارد و برخی از محققین معتقد هستند که ایوب از این داستان ریشه دارد.
متقابلاً ایوب (به عبری: אִיּוֹב، بازگشت‌کرده به سوی خدا) یکی از پیامبران ادیان ابراهیمی است که شخصیت اصلی کتاب ایوب یکی از کتب عهد عتیق به‌شمار می‌رود. نام وی در کتاب حزقیال و نامه یعقوب، عهد عتیق و نیز در قرآن آمده‌است. بر اساس عهد عتیق و قرآن، خدا ایوب را مورد آزمایش قرار می‌دهد؛ اموالش ربوده می‌شوند، پشتش می‌شکند و پسرانش کشته می‌شوند؛ اما ایوب از عبادت خدا برنمی‌گردد. سرانجام ایوب، برکت از دست رفته خود را دوباره به دست می‌آورد. در کتاب مقدس ایوب یکی از پیامبران جنتیل (غیریهودی) و پدر آن پارت بزرگ کبیر است (پارت به لاتین به معنی همزاد است، پدر هامان و پدر زرتشت نیز دارای همزاد بوده اند).
سنت به مراقبه نشستن بودا و بودائیان:
مراقبه بودا در زیر درخت بودهی
سیدارتا گوتاما پس از سال‌ها جست‌وجو و ترک ریاضت‌های افراطی، در زیر درخت بودهی (درخت بیداری و روشنایی) در بود گایای هند نشست و به مراقبه عمیق پرداخت. او با تمرکز ذهن و درون‌نگری به بیداری و روشنایی (بودهی) و نیروانا رسید و از آن پس «بودا» (به معنای بیدار) نامیده شد.
ویژگی‌های کلیدی این واقعه
• مکان: زیر یک درخت انجیر مقدس (فیکوس مذهبی) که به نام «درخت بودهی» شناخته می‌شود.
• مسیر رسیدن به بیداری: بودا پس از آزمودن روش‌های مختلف ریاضت و مدیتیشن و دیدن کاستی‌های آن‌ها، راه میانه و مراقبه آگاهانه را در پیش گرفت.
• نتیجه مراقبه: درک ماهیت رنج، ناپایداری پدیده‌ها و دستیابی به روشنایی معنوی.
• جایگاه در آیین بودا: این رویداد نقطه آغاز شکل‌گیری آموزه‌های بودا (دهمّا) است و در مراسمی مانند وساک گرامی داشته می‌شود.
مراقبه در سنت بودایی:
ذاذن (به ژاپنی: 座禅) (معنی واژگانی: توجه در حالت نشسته) به معنای مراقبه در حالت نشسته به صورت چهار زانو است که توسط بوداییان شاخهٔ ذن انجام می‌شود.
ذاذن در مکتب رینزایی
هدف از ذاذن رستن از رنج‌ها است. ورزنده ذاذن یا ذاذن‌ورز، می‌کوشد تا از راه تحقق بخشیدن به یک روان آرام و بیدار که در هجوم احساسات و توهمات نیست به رهایی از رنج برسد. به هنگام ذاذن اندیشه‌های زیادی به فکر انسان می‌آیند. منظور از تمرین ذاذن این است تا فرد بگذارد این اندیشه‌ها بیایند و بروند بدون این‌که فرد اهمیت چندانی برای آنها قائل شود یا در موردشان قضاوتی بکند. با بازگشت مکرر و آرام به موضوع مراقبه (تنفس، شمارش و معمای بودایی کوآن) اندیشه‌ها خودبه‌خود نفوذ کم‌تری بر فرد خواهند یافت.
بوداییان ذن‌گرا به تمرکز فکری نشسته، که در صومعه‌های ذن هر روز به مدت چند ساعت تمرین می‌شود، اهمیت بسیاری می‌دهند. مریدان ذن، ساعات بسیاری از روز را به این تمرین اختصاص می‌دهند.
یکی از مظاهر دیگر گوتمه بودا (ابراهیم ادهم) در هند، باهوبالی است:
باهوبالی در آیین جین (ریشهٔ تاریخی و مذهبی)
در متون کهن هند، باهوبالی (به معانی «دارای بازوان نیرومند»، «نیرومند») یکی از شخصیت‌های بسیار محترم در آیین جین است:
• زندگی‌نامه: او پسر «ریشابهاناتا» (نخستین تیرتانکارا یا پیشوای آیین جین) و شاهزادهٔ شهر پوداناپور بود.
• نبرد با برادر: او بر سر جانشینی و قدرت با برادر ناتنی بزرگ‌ترش «بهاراتا» وارد نبرد شد. با وجود اینکه باهوبالی در این دوئل پیروز شد، از خشونت و میل به قدرت بیزار شد و تاج‌ و تخت را به برادرش بخشید.
• ریاضت و رهایی: او تمام دارایی‌هایش را رها کرد و به مدت یک سال به صورت ایستاده و کاملاً بی‌حرکت به مراقبه پرداخت تا جایی که گیاهان پیچک دور پاها و دست‌هایش پیچیدند. او سرانجام به مقام «کوالا جنانا» (دانش مطلق و رهایی) رسید.
• مجسمهٔ گوماتشوارا: مجسمهٔ غول‌پیکر و یکپارچهٔ او به ارتفاع حدود ۱۷.۵ متر در «شراوانابلاگولا» (ایالت کارناتاکا) یکی از مهم‌ترین زیارتگاه‌های جین‌ها در هند است.
خود مهاویرای بنیانگذار آیین جین (به معنی قهرمان بزرگ و دانا) و سه اصل اخلاقی وی هم به زرتشت سپیتمان و گوتمه بودا شبیه است.
منابع عمده:
١- وبلاگ شخصی ام، "فرهنگ و اندیشه".
٢- هوش مصنوعی.
٣- کتاب مقدس (تورات).

دوشنبه، آبان ۲۵، ۱۴۰۵

Noah ("the one who brought calm out of the storm") is the biblical title for Utnapishtim ("he has found life")

nuāḫu (akkadian dictionary):
1) G : to be calm, to be quiet , to retire / to rest / to unbend / to unwind , to relax / to have a breather ; 2) wind, storm ... : to abate , to relent , to subside , to blow over ; 3) D ; fears, doubts, person ... : to allay , to appease , to calm , , to placate , to soothe , to sedate ; libbu nuāḫu : to comfort , to condole / to console.
AI overview
Utnapishtim and Noah are parallel flood-hero figures from ancient Near Eastern literature, though they belong to different cultural and religious traditions. Utnapishtim appears in the Mesopotamian Epic of Gilgamesh, while Noah is the central figure of the flood narrative in the Hebrew Bible's Book of Genesis.
Historians and literary scholars generally view these two stories as sharing a common ancient Mesopotamian tradition rather than being the exact same figure.
Key Similarities
• Divine Warning: Both men are warned by a deity (Ea/Enki for Utnapishtim, God/Yahweh for Noah) about an impending catastrophic flood sent to destroy humanity.
• The Ark: Both are instructed to build a massive wooden vessel coated in pitch to save themselves, their families, and pairs of every kind of animal.
• Sending Out Birds: After the waters begin to recede, both release birds (a dove, a swallow, and a raven in Utnapishtim's story; a raven and a dove in Noah's) to see if dry land has appeared.
• Post-Flood Sacrifice: Upon landing on a mountain (Mount Nisir for Utnapishtim, the mountains of Ararat for Noah), both offer a sacrifice that pleases the divine.
Key Differences
• Reason for the Flood: In the Epic of Gilgamesh, the gods send the flood because humans became too noisy and disturbed their sleep. In Genesis, God sends the flood due to human wickedness and violence.
• Theology: Utnapishtim's story is polytheistic, featuring squabbling gods who act behind each other's backs. Noah's story is monotheistic, with a single all-powerful God acting with moral purpose.
• Fate of the Hero: After surviving the flood, Utnapishtim and his wife are granted immortality by the gods. Noah remains mortal, receives a covenant symbolized by a rainbow, and goes on to live a long life as the ancestor of post-flood humanity.
• Historical Timeline: The earliest written versions of the Mesopotamian flood myth (including the Sumerian Ziusudra and Akkadian Atrahasis, precursors to Utnapishtim) date back to around 1800–1600 BCE, predating the written compilation of Genesis by centuries.

مطابقت دیلمون سومریان به عنوان محل الههٔ بافندگی اوتّو با جزیرهٔ کیش:

به نظر می رسد سومریان دیلمون ایزد انساگ (بهترین سرور، ایزد نخلستانها) یعنی بحرین را با دیلمون الههٔ بافتدگی اوتّو (کیش) در هم آمیخته و جزیرهٔ واحدی گمان نموده اند: نام جزیرهٔ کیش به شکل سنسکریتی کِشَ به معنی مو می تواند اشاره به پارچهٔ حریر شهر باستانی حریره در جزیرهٔ کیش باشد که از تار ابریشم می بافته اند و آن نشانگر ادامهٔ سنت پارچه بافی دیرینهٔ آن بوده است:
केश m. kesha hair
نام الههٔ بافندگی کهن آنجا که در اساطیر سومری به شکل اوتّو (بافنده) آمده، در روایات بومی کیش به صورت بانو حریره بانی شهر حریره (کیش) به شمار رفته است.
جزیرهً دیلمون (تیلمون، به سومری به معنی بازار مرکزی) را -که مکانش در سمت دریای بر آمدن خورشید (شرق بین النهرین) قید شده- با ائا خدای خرد و زمین و آبهای ژرف بابلی ها و پسرش انساگ (بهترین سرور) خدای جزیرهً دیلمون (در مقام بحرین) مرتبط می دانسته اند. با توجه به معنی نام قیس (محل بافندگی میل زنی) یا کیش (مقنعه زن) و نام قدیم آن در منابع کهن یونانی یعنی آواراکتا (محل حریر) (آئو/رخته= دارای رختهای خوب) مسلم می نماید که معنی اصلی آن همانا مکان البسه خوب بوده است:
Tilla/Market-place
Maun: Center
در کتیبه های سومری از کشتی های دیلمونی حاوی چوب و کالای دیگر به سومر سخن میرانند که بی شک مراد لنجهای مردم سواحل ایرانی خلیج فارس است که با آنها کالاهای خود از جمله چوب و مس را از نواحی جنگلی جنوبی سرزمین مادر یعنی فلات ایران و همچنین درهٔ سند وارد کرده و از آنجا به سومر صادر می نموده اند . جالب است که اساطیر سومری نام خدای سرزمین دیلمون را به صورت انساگ (بهترین سرور) و الههٔ آن را اوتّو (الههٔ بافندگی) ثبت نموده اند. در اینجا بی شک از دیلمون نه همان جزیرهً بحرین یعنی سرزمین نیتوکّی (نی دوکّی) کهن بابلی بلکه در اصل جزیره کیش استان هرمزگان در شمال خلیج فارس منظور است. چه انکی خدای دیلمون مطابق امشاسپند اردیبهشت ایرانیان است و در اسطورهً دیلمون موکّداً از چاههای آب و رستنیهای دیلمون صحبت میشود که لابد با آب چاهها آبیاری می شده اند و این ویژگی ممتاز جزیره کیش در خلیج فارس در جهان از عهد باستان است. در کتاب آثارالبلاد آمده است: «آب آشاميدنی مردم کیش از چاه آب است. ثروتمندان از ساروج ها (آب انبارهاي ساخته شده از ساروج) آب مي خورند». کاريزهايی در جزيرهٔ کيش وجود دارد که جز چهار رشتهٔ اصلی، بقيه از به هم پيوستن چهار تا پنج چاه به وجود آمده اند. درازای کاريزهای اصلی 1000 تا 2300 متر می رسيد.»
مسجد جامع حریره (محل بافندگی، بر گرفته از سریرَ/هریره ایرانی یعنی زیبا) در کیش و مقبره منسوب به محمد حنفیه (ستوده پاک کیش) در جزیره خارک -که یاقوت حموی به درستی انتساب آن مقبره را به محمد حنفیه فرزند خردمند علی ابن ابوطالب رد می کند- یادآور معبد خاص الهه بافندگی اوتّو می باشند. ترجمهٔ عربی نام دیلمون و الهه اوتّو بر روی شهر متروکه قدیمی کیش یعنی حریره (همان قیس = به وسیله میل بافتن) باقی مانده است. بنابراین آواراکتا (محل رخت خوب) در اصل به معنی محل حریر بوده است: در جزیرهٔ کیش روستایی است به نام حریره، این روستا خالی از سکنه‌است بومیان جزیره می‌گویند که حریره نام بانویی بوده که ملکه شهر بود.

یکشنبه، آبان ۲۴، ۱۴۰۵

معمای گنج شسپیگان (محل نگهداری اوستا در آذربایجان)

در کتاب پهلوی دینکرد محل نگهداری اوستای عهد ساسانی بنا به استاد پورداود شهر شسپیگان (محل علفزاری، مراغه) یا به قول مارکوارت شیچیکان (به معنی محل قضاوت کردن، روستای چیکان ده کیلومتری جنوب شرقی مراغه) ثبت شده است. سال ١٣۴٩ که بناهایی به مسجد روستای چیکان از شمال و شرق آن اضافه میشد. در جهت جنوب بنای شرقی دو مُهر اوستایی بر سنگ رُستی سفید پیدا شدند که چند حرف اوستایی بر قاعدهٔ آنها حفر شده بود. بعد با ملات آهکی به داخل بنا انداخته شدند. اما مرموز ترین موضوع غاری در اعماق ۵ و ۶ متری بنای حیاط مسجد در جهت شمال مسجد بود که وقتی می خواستند چاه برای مسجد بکنند بدان بر خوردند. بدون بررسی غار از آن سوراخ ته چاه تبدیل به محل ریختن فاضلاب مسجد نمودند. همواره این سؤال برایم پیش می آید آیا آنجا محل نگهداری اوستای عهد ساسانی نبوده است که به سبب آن آنجا را گنج شیچیکان می نامیده اند. نگارنده خود شاهد این وقایع در سال ششم ابتدایی و اهل این روستا از خانهٔ جوار مسجد بودم.

معنی نامهای کادوسی و تالشی

نامهای کادوسی (کهادو-اوسی یا کا- توچی، دوستدار لباس از چرم بز) و ‌طالشی ها (طیلسان پوش ها) اشاره به لباس این مردمان داشته اند که هرودوت تحت نام کاسپیان توصیف نموده است. طیلسان را چنین توصیف کرده اند: "طیلسان در اصل یک پارچه یک‌تکه و بدون دوخت و همچنین نام نوعی ردا یا بالاپوش سنتی ایرانی است که روی سر یا شانه‌ها انداخته می‌شد. واژه طیلسان صورت عربی‌شده کلمه فارسی تالشان (پوشانندهٔ تن) است". بر این اساس کادوسی و تالشی مترادف بوده و کادوسی ها همان نیاکان تالشی ها بوده اند.
نام طالش را می توان از کلمه تالش (طیلسان، تالشان، جامۀ گشاد و بلند) گرفت چه گفته میشود: "در نخستین لشکرکشی شیخ حیدر به داغستان، بخش مهمی از سپاه او را تالشان تشکیل می‌دادند. در منابع از آنان با عنوان «آبی جامه» یاد شده است (مینورسکی، 243- 244).
نامهای گیلان و دیلم به معنی سرزمین جنگلی و سرزمین نیزه و دیلم به نظر می رسند.

جمعه، آبان ۲۲، ۱۴۰۵

رد پای ایرانی اساطیر کتابهای یهودی یودیت و توبیت

مطابقت هولوفرن و یودیت تورات (یودیف) با مادیای اسکیتی (افراسیاب) و کیاخسار (کیخسرو):
در روایات اساطیری یهود و ارامنه هولوفرن (اولوفرن، "دارای فر و شکوه ایزدی"، فرنوس خبر کتسیاس، نیوکارمادس خبر موسی خورنی) سردار آشوریان با مادیای اسکیتی داماد آشوربانیپال مطابقت دارد. طبق کتب پهلوی وی ابتدا دارای فره ایزدی بود. چون ستمگری پیشه کرد فره ایزدی از وی گسست و کیاخسار (کیخسرو فاتح نینوا، نینوس خبر کتسیاس) فرمانروای ایزدی وی را در کنار دریاچهٔ چیچست (ارومیه) در یک میهمانی شبانه غافلگیر و دستگیر کرده و بکشت. در کتاب یودیت کتاب مقدس به جای کیاخسار (کیخسرو)، این زنی یهودی به نام یودیت (ستوده شده، لقب کیخسرو) بوده که در میهمانی هولوفرن (مادیای اسکیتی)، وی را غافلگیر کرده و می کشد.
نام یودیت (ستوده شده) با نام آخرین سئوشیانت، استوت ارته (ستوده شده به قانون پاک) یعنی لقب اُخروی کیاخسار (کیخسرو) مطابقت دارد که بعداً این عنوان با موعودیت فردی به نام احمد/محمد (ستوده شده) تطبیق داده شده است.
محتوای کتاب یودیت (از ملحقات کتاب مقدس):
بخش اول این کتاب، بدین قرار است که بُخت‌نُصَر، پادشاه آشور، با لشکری گران، به جنگ دشمن خود ارفخ سد (آرپوکسائیس، تهمورث) می‌رود و پس از پیروزی بر او، سردار خود هولوفرن را مأمور می‌کند تا کسانی که در این جنگ او را یاری نکرده‌اند، نابود سازد؛ بنابراین، هولوفرن با ارتشی عظیم به سرزمین‌های ماورای فرات از جمله یهودیه حمله می‌کند. روحانی بزرگ یهودیان اورشلیم، به همه ساکنان، به ویژه بتولی پیام می‌فرستد تا در برابر سپاه مهاجم دشمن پایداری کنند و راه را بر او ببندند. هولوفرن که از مقاومت ساکنین شهر بتولی در شگفت مانده، از سر کنجکاوی علاقه‌مند می‌شود از انگیزه و اسرار این مقاومت مطلع گردد و بدین منظور با چند تن از افراد متحد خود در منطقه به رایزنی می‌پردازد. آن‌ها اظهار می‌دارند که مردم چون به اطاعت پروردگار و حمایت او دلگرم اند، از قدرت فوق‌العاده‌ای برخوردار می‌شوند. سرانجام هولوفرن دست به محاصره شهر می‌زند و پس از ۳۴ روز در حالی که راه ورود آب به شهر را بسته است، محاصره شدگان بتولی در معرض هلاکت قرار می‌گیرند و بدین جهت ناچار تصمیم به تسلیم در برابر دشمن می‌گیرند. در این احوال اُزیاس حاکم شهر به مردم پیشنهاد می‌کند تا پنج روز دیگر تحمل کنند و چنانچه در پایان این مهلت، عنایت خداوند شامل حال آن‌ها نشد هر گونه بخواهند عمل کنند.
در بخش دوم این روایت‌ها، به معرفی جودیت می‌پردازد. جودیت بیوه زنی زیبا، محترم و ثروتمند است که نمونه‌ای از پارسایی و تقواست و در شهر بتولی مورد احترام و اکرام و اعزاز بسیار است. این زن ناگهان به مردم شهر اعلام می‌کند که نباید از عنایت الهی مأیوس شوند و به همه اطمینان می‌دهد که پیش از اتمام مهلت پنج روزه، پروردگار به یاری آنان خواهد شتافت. آنگاه خود، پس از چندی دعا و نیایش به درگاه خداوند، به اردوگاه دشمن می‌رود و پس از چند روز موفق می‌شود که هولوفرن را در خواب به قتل برساند. سپس سر بریده او را با خود به داخل شهر می‌آورد و این امر مایه شادی و تجدید نیروی اهالی می‌شود. سربازان هولوفرن وقتی سردار خود را مرده می‌یابند، وحشت زده می‌شوند و از میدان نبرد می‌گریزند.
رد پای اسطورهٔ همزاد یودیت یعنی توبیت در اساطیر ایرانی
شباهت اسطورهٔ توبیت به یوشت فریان ایرانی:
اسطورهٔ یوشت فریان (از متون پهلوی و اوستایی) و داستان توبیت (یا کتاب توبیاس از متون آپوکریفا و کتاب مقدس) دو روایت کهن از سنت‌های ایرانی و سامی هستند که شباهت‌های ساختاری، اخلاقی و بن‌مایه‌های مشترکی میان آن‌ها دیده می‌شود. هر دو داستان در بستر جغرافیایی و فرهنگی ایران باستان و میان‌رودان (ماد و نینوا) شکل گرفته‌اند و بر تقابل خیر و شر از مسیر خرد و پرهیزگاری تأکید دارند.
شباهت‌های اصلی دو روایت:
• جغرافیا و بستر فرهنگی ایران باستان. بخش مهمی از داستان توبیت در سرزمین ماد (شهرهای ری و اکباتان) رخ می‌دهد و روایت یوشت فریان نیز ریشه در اساطیر ایرانی و اوستایی دارد. حضور دیو «آسمودئوس» در کتاب توبیت که برگرفته از «اَئِشمه» (دیو خشم در آیین زرتشتی) است، پیوند عمیق این دو فضا را نشان می‌دهد.
• تقابل قهرمان جوان و پرهیزگار با نیروی اهریمنی. در هر دو داستان، یک جوان پارسا و وفادار به آیین خود (یوشت فریان و توبیاس پسر توبیت) در برابر یک نیروی شرور و جادویی قرار می‌گیرد. یوشت با «اَخت جادو» روبه‌رو می‌شود و توبیاس با دیو «آسمودئوس» مبارزه می‌کند.
• نقش حیاتی خرد، دانش و راهنمایی ایزدی. پیروزی در هر دو روایت نه با زور بازو، بلکه از راه آگاهی، تدبیر و یاری فرشتگان یا ایزدان به دست می‌آید. یوشت با کمک ایزدان به ۳۳ چیستان اخت پاسخ می‌دهد و او را شکست می‌دهد؛ توبیاس نیز با راهنمایی فرشته «رافائل» شیوهٔ راندن دیو و درمان نابینایی پدرش را می‌آموزد و پیروز میگردد.
• پاسداشت آیین و ارزش‌های اخلاقی خانواده. هر دو متن کارکردی آموزشی و مذهبی دارند و بر پایبندی به سنت‌ها، راستگویی، احترام به والدین و نیکی به همنوعان در شرایط بحرانی تأکید می‌کنند.
مقایسهٔ ساختار دو داستان
ویژگی اسطورهٔ یوشت فریان (ماتیکان یوشت فریان) داستان توبیت (کتاب توبیاس):
قهرمان اصلی یوشت، جوانی خردمند از خاندان فریان توبیت (پدر پرهیزگار) و توبیاس (پسر جوان).
نیروی شر اخت جادوگر و سپاه دیوان دیو آسمودئوس (برگرفته از دیو خشم زرتشتی).
ابزار پیروزی دانایی، پاسخ به چیستان‌ها و یاری ایزدان. پرهیزگاری، دعا و راهنمایی فرشته رافائل.
هدف روایت نمایش برتری خرد و دین بر جادو و نادانی.
داستان یوشت فریان در اسطورهٔ اودیپ و سفنکس یونانی و دیوگاوپای و دانای دینی مرزبان نامه هم انعکاس یافته است.
اهیقار حکیم (پشتوانه روایت توبیت)
در فصل پایانی کتاب توبیت (باب ۱۴، آیه ۱۰)، توبیت هنگام وصیت به پسرش به سرنوشت اهیقار (مار سمّی، اژی دهاک، ضحاک) و پسرخواندهٔ خیانتکارش اشاره می‌کند که خلاصهٔ آن داستان مستقل به شرح زیر است:
• فرزندخواندگی و خیانت: اهیقار فرزندی نداشت و خواهرزاده خود به نام ناداب (یا نادان، شبیه رودخانه) را به فرزندی پذیرفت و تمام دانش خود را به او آموخت. ناداب اما با جعل نامه‌هایی اهیقار را به خیانت علیه پادشاه آشور متهم کرد و حکم اعدام او را گرفت.
• نجات پنهانی: مأمور اعدام که زمانی جانش را مدیون اهیقار بود، به جای او زندانی دیگری را اعدام کرد و اهیقار را در مکانی پنهان ساخت (مشابه اسطورهٔ کاوهٔ آهنگر-ضحاک). • بازگشت پیروزمندانه: مدتی بعد فرعون مصر معماهایی دشوار برای پادشاه آشور فرستاد و پادشاه را به چالش کشید. تنها اهیقار توانست از مخفیگاه بیرون بیاید، به مصر برود و با خرد خود معماها را حل کند (شباهت تامّی به حلّ معماها توسط یوشت فریان دارد).
• عاقبت خیانتکار: اهیقار دوباره به مقام پیشین خود بازگشت. پادشاه آشور ناداب را به دست اهیقار سپرد و اهیقار او را در سیاه‌چال انداخت و با پندها و سرزنش‌هایش او را به سزای اعمالش رساند تا اینکه ناداب در تاریکی جان داد (شبیه اسطورهٔ کوروش و آستیاگ/اژی دهاک).
منابع عمده:
١- تاریخ ماد، تألیف دیاکونوف، ترجمهٔ کریم کشاورز.
٢- تاریخ ارمنستان، تألیف موسی خورنی، ترجمهٔ گئورکی نعلبندیان.
٣- جلد اول یسنا، تألیف استاد ابراهیم پورداود.
۴- هوش مصنوعی.
۵- جلد سوم فرهنگ نامهای اوستا، تألیف هاشم رضی.

The Initial Correspondence between the Egyptian Deity Djehuti (Yah, the Moon God) and Yahweh

According to ancient Egyptian sources: "Djehuti is the god who triumphs over chaos through the Word.
Every night, Ra enters the Duat.
His solar barque navigates through various obstacles:
subterranean waters,
gates,
lands of darkness,
the realm of the dead,
guardians,
and demons and monsters.
Traversing this path alone is impossible."
Among the deities who accompany Ra on his nocturnal journey, Thoth holds a special place.
"Thoth" is the Greek form of the Egyptian name "Djehuti."
He is the god of the moon, writing, calculation, wisdom, magic, and the sacred word.
He was often depicted with the head of an ibis or in the form of a baboon.
Thoth plays an important role in the barque of Ra.
He knows the true names of the beings of the Duat.
In Egyptian tradition, knowing a being's true name signifies having power over that being—
that is, understanding its nature and possessing the ability to influence it.
Thoth assists the solar barque in navigating through the dangerous regions of the underworld.
He utters the necessary magical formulas.
He invokes the names of the guardians.
He maintains order through the power of the spoken word.
He participates in the defense of Ra against Apophis.
While Set appears in Ra’s barque as an offensive force against the serpent of chaos—Apophis— Thoth operates in a different manner.
His weapon is knowledge.
In the worldview of ancient Egypt, a word spoken correctly can open a gateway;
protect the deceased;
halt a demon;
neutralize a serpent;
and restore the power of a god.
Another significant role of Thoth relates to the ordering of time:
Ra’s nocturnal journey is divided into hours—
each hour possessing its own specific gates, distinct realms, guardians, and unique dangers.
As the god of calculation, measurement, the reckoning of time, and celestial order, Thoth is intimately linked to this progression. "He helps maintain the movement of the universe within its proper rhythm.
The night must run its course;
the sun must pass through the darkness."
This narrative reveals that ancient Egyptian cosmology does not rely solely on the power of the gods;
rather, the power of knowledge, too, can stand as a bulwark against chaos.
1. The similarity between the name "Yahweh" and the Egyptian moon god (Yah, Djehuti):
In ancient Egypt, there existed another moon god named "Yah" (Iah), who was sometimes conflated with Djehuti (forming "Yah-Djehuti"—a potential etymological source for the terms "Jew" and "Jewish"= "Jahudi" in Arabic). Due to the phonetic resemblance between "Yah" and the shortened form of the name Yahweh ("Yah" or "Yahu"), some have suggested that the two are identical.
2. Freemasonic and Hermetic texts:
In certain ancient magical texts (such as the Greek Magical Papyri from ancient Egypt), practitioners of magic would invoke the names of various deities—including Yahweh and Thoth (Djehuti)—together within their spells. This is generally interpreted as an instance of religious syncretism characteristic of late antiquity.
3. The name for a Jewish house of worship—*synagogue*—(literally, "House of the Moon God").
This name points to the original nature of Yahweh as a moon god. Later, this identity merged with *Varuṇa*—a deity of the sky and sea associated with the Mitanni (who were among the Hyksos)—taking on the meaning "He who is (mysterious/hidden)." Consequently, the practice of moon worship—an element imported from Egypt—gradually faded into oblivion:
Sinai: the moon
gog [N] [E] [S]
roof; covering.
Varuṇa (वरुण, “mysterious, hidden”)
It is likely that the name "Yahweh"—linked to the worship of *Djehuti* (Yah/Thoth, the moon)—was brought to the region by the Hyksos ("foreign rulers") who invaded Egypt. Following their expulsion a century and a half later, this tradition was carried forward by the group that became known as the Hebrews.
4. Kiddush Levanah (Sanctification of the Moon):
Jews observe a monthly ritual known as "Kiddush Levanah" (or "Birkat HaLevanah"), which some interpret as the worship of the moon. • How the ritual is performed: This ceremony takes place outdoors during the first half of the lunar month—when the moon is waxing (growing toward the full moon). Participants look at the moon, recite specific prayers, and praise God. 5. The name "Yahweh"—found among the Mitannian element within the Hyksos (Hebrews)—signifies "the wise one." Similarly, Yah-Djehuti (Yah-Thoth), the moon god, was also regarded as the deity of knowledge and wisdom:
यह्वा (yahvA) — intelligence
The name "Djehuti" itself corresponds to the Sanskrit terms *jyoti* and *jyotis*, which denote "light" or "moonlight." Consequently, the name Djehuti—in its capacity as the moon god—reached the Egyptians via the Mitannian element present among the Hyksos:
ज्योति (jyoti) — brightness
ज्योतिस् (jyotis) — moonlight.
6. Depiction of Yahweh with a Lunar Disk
An Achaemenid *drachma* minted in the province of Yehud Medinata. The figure appearing on the coin is Yahweh—whose name is inscribed—seated upon a lunar throne equipped with wings and a disk. The bird held in his hand is a falcon.
The Moon God and his chariot, depicted on a Sassanid silver plate.
7. Correspondence between the Name of Khonsu (Egyptian Moon God) and the Term "Hebrew"
Khonsu (Ancient Egyptian: *ḫnsw*) was an ancient Egyptian deity and a god of the moon. His name signifies "the traveler"—a meaning shared by the term "Hebrew"—referring to the moon's nocturnal movement across the sky. Khonsu was depicted sometimes with the head of a falcon (a symbol associated with Yahweh) and at other times with a human head.
Etymologically, the word "Hebrew" is derived from the verb *ʿābar* (עָבַר), meaning "to pass" or "to cross over."
8- The name "Mount Sinai" (Tur Sinai, the Mountain of the Moon God)—the place where Yahweh spoke to Moses—implies that Yahweh is a moon god; according to religious mythology, Moses spoke with Yahweh on Mount Sinai and received the Ten Commandments and the divine law.

چهارشنبه، آبان ۲۰، ۱۴۰۵

مطابقت آلاروس خبر بروس به عنوان نخستین خدیو جهان با آلارای مصریها و نوبی ها (سودانی ها)

همتای تاریخی آلاروس: آلارا از کوش
• پادشاه کوش: در تاریخ باستان و اسطوره‌شناسی نوبی/مصری، «آلارا» پادشاهی واقعی و بسیار مورد احترام در سرزمین کوش بود (حدود ۷۸۵ تا ۷۶۰ پیش از میلاد).
• میراث: او به عنوان بنیان‌گذار دودمان سلطنتی «ناپاتا» و پیش‌زمینهٔ معنویِ «دودمان بیست و پنجم» شناخته می‌شود. یاد و خاطرهٔ او به عنصری محوری در اسطوره‌های بنیادینِ پیدایش پادشاهی کوش بدل شد.

مشابهت سلیمان و داود با اداد نیراری و سلمانسار

شباهت یا مطابقت پادشاهان اسطوره‌ای-تاریخی تورات، یعنی داود و سلیمان، با پادشاهان بزرگ آشور مانند ادد-نیراری (Adad-nirari) و سلمانسار (Shalmaneser)، یکی از فرضیه‌های جذاب در حوزه «اسطوره‌شناسی تطبیقی» و «نقد تاریخی عهد عتیق» است.
بسیاری از پژوهشگران تاریخِ خاورمیانه باستان (مانند فرضیاتی که در پژوهش‌های مکتوب اسطوره‌شناسی مطرح شده) معتقدند که بخش مهمی از داستان‌های باشکوه ثروت، فتوحات و جلال داود و سلیمان در تورات، بازتابی دگرگون‌شده از پادشاهان مقتدر امپراتوری آشور است؛ چرا که شواهد باستان‌شناسیِ مستقیم و هم‌دوره‌ای برای یک امپراتوریِ پهناور یهودی در سده ۱۰ پیش از میلاد در اورشلیم بسیار ناچیز است.
اصلی‌ترین محورهای این مشابهت به شرح زیر است:
۱.ریشه‌شناسی نام‌ها (اتیمولوژی)
• داود و ادد-نیراری: نام «ادد» (یا هداد) خدای طوفان، باران و جنگ در میانرودان و شام بود. در نام پادشاهانی چون ادد-نیراری یکم یا سوم، بخش اول نام به این خدا اشاره دارد. در اسطوره‌ها، خدای هداد کشنده غول چندسر دریا (لوتان) است؛ این پیروزی اساطیری شباهت بسیار زیادی به داستان نبرد داود و جالوت (غول فیلیسطی) دارد. از سوی دیگر، واژه «داود» در عبری به معنای «محبوب» یا «گرامی» است و برخی فرضیه‌ها نام او را استخراجی از القاب و کارکردهای جنگاوری ادد می‌دانند.
• سلیمان و سلمانسار: نام سلیمان (شلومو در عبری) از ریشه «ش-ل-م» به معنی صلح و آرامش است. نام پادشاهان آشوری یعنی سلمانسار (شولمانو-اشارد) نیز حاوی نام خدای «شولمانو» (خدای صلح و زیرزمین) است. این هم‌پوشانیِ معنایی میان «سلیمان شاهِ صلح‌جو» و «سلمانسار»، یکی از قوی‌ترین نشانه‌های گرته‌برداری اساطیری به شمار می‌رود.
۲. رابطه پدر و پسری و توالی حکومت
در تاریخ آشور، هم در عهد «آشور میانه» (قرن ۱۳ پ.م) و هم در عهد «آشور نو» (قرن ۸ و ۹ پ.م)، ما شاهد توالی پادشاهیِ یک پدر جنگجو و یک پسر معمار/مقتدر هستیم: • دوره اول (آشور میانه): ادد-نیراری یکم پادشاهی جنگاور بود که مرزهای آشور را به شدت گسترش داد (مانند داود)؛ پسر و جانشین او سلمانسار یکم، دست به بازسازی معابد بزرگ زد و برنامه ساخت‌وساز عظیمی راه انداخت (مانند سلیمان که معبد اورشلیم را ساخت).
• دوره دوم (آشور نو): ادد-نیراری سوم پادشاهی بود که فتوحات زیادی در غرب (سوریه و فلسطین) داشت و پس از او پسرش سلمانسار چهارم به تخت نشست.
۳. ملکه سبا، بت‌شبع و ملکه‌های آشوری
یکی از جالب‌ترین پیوندهای این فرضیه، نقش زنان قدرتمند در حکومت این پادشاهان است:
• مادر ادد-نیراری سوم، ملکه معروف و قدرتمند آشور به نام سمیرامیس (شامورامات) بود که در زمان کودکی پسرش، به عنوان نایب‌السلطنه با اقتدار فرمانروایی می‌کرد. • در کنار سلمانسار نیز ملکه قدرتمندی به نام حَما (Hama) حضور داشت.
• پژوهشگران تطبیقی بر این باورند که داستان‌های باشکوه و افسانه‌ای مربوط به ملکه سبا در برخورد با سلیمان و همچنین شخصیت بت‌شبع (مادر سلیمان و همسر داود)، تا حد زیادی الهام‌گرفته از روایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای پیرامون ملکه‌های مقتدر آشوری یعنی سمیرامیس و حما شکل گرفته است.
۴. جغرافیای فتوحات و ثروت افسانه‌ای
در کتاب مقدس آمده که قلمرو سلیمان تا رود فرات امتداد داشت و او از پادشاهان منطقه باج و خراج می‌گرفت و تجارت اسب می‌کرد. در مستندات تاریخی، این سلمانسار سوم بود که بارها از رود فرات گذشت، با ائتلاف پادشاهان شام و اسرائیل جنگید، دمشق را محاصره کرد و از پادشاهان فنیقی (صور و صیدا) و پادشاهان یهود خراج‌های سنگین طلا و نقره دریافت کرد. جلال و جبروت پادشاهی آشور در این دوران، به عنوان الگویی برای بازآفرینی «عصر طلایی اسرائیل» در متون بعدی عهد عتیق مورد استفاده نویسندگان قرار گرفته است.
نتیجه‌گیری:
از دیدگاه نقد تاریخی، نویسندگان تورات در دوران تبعید بابل یا پس از آن، با تلفیق نام‌ها، فتوحات، و عظمتِ پادشاهان امپراتوری‌های بزرگی چون آشور (به‌ویژه زوج‌های پادشاهی ادد-نیراری/سلمانسار)، حماسه‌ای ملی و بومی برای هویت یهودی خلق کردند و پادشاهان خود را با همان شکوه پادشاهان میانرودان بازآفرینی نمودند.

شنبه، آبان ۱۶، ۱۴۰۵

معمای تثلیث زروان (آنو)، اهریمن (کوماربی، الیل) و اهورامزدا (ائا/انکی)

نکاتی درباره رابطه و مقایسه دو ایزد آنو و زروان (زرو-آن، پیر زمان):
zēru [(ŠE).NUMUN:] (n.) in Akkadian:
seed; offspring; sown, arable land, begetter, progenitor.
Variants: zarʾu, zīru
an[umma]: now;
an[īna] (NA,NB)[Time]: now;
آنو (ایزد پیر آسمان و زمان) توسط برادر- پسرش کوماربی هوریان ("خدا پسر جوان به میتانی" یا "بسیار بد باشنده به مادی" و حاکم بر خدایان پیر، انلیل، الیل= خدای خدایان) اخته میشود (نظیر دریده شدن شکم زروان توسط پسرش اهریمن) و از نطفه های آلت تناسلی گاز گرفته، خورده و تف کرده وی به خدایان دیگر حامله میگردد. بر این اساس اهورامزدا مطابق خدای خِرد و آب و زمین سومری اِئا/انکی پسر دیگر آنو (زروان) و خود کوماربی/انلیل/الیل (خدای خدایان، الله اکبر) مطابق اهریمن میگردد.
ایزد هوریانی کوماربی (به معانی ایزد جوان و بسیار بد باشنده= اهریمن) که نظیر زروان بار دار ایزدان جوان است:
پلاکی مفرغی از لرستان به قرن هشتم یا هفتم پیش از میلاد تعلق دارد و ایزدی بالدار (نظیر زروان) را نشان می‌دهد که خود حامل سه ایزد جوان دیگر است.
• مفهوم پدری و اصل نخستین: هر دو ایزد آنو و زروان در لایه‌های عمیق اسطوره‌شناسی، به عنوان «علت نخستین» شناخته می‌شوند. جهان و ساختار خدایان بعدی از بطن یا فرمان آن‌ها شکل گرفته است.
• تاثیرات فرهنگی تاریخی: آیین زروانی در ایران باستان (به‌ویژه در دوران ساسانی) نفوذ زیادی داشت. برخی از پژوهشگران معتقدند ایده زروان به عنوان خدای فراتر از دوگانگی خیر و شر، تحت تأثیر نجوم و عقاید کلامی تمدن بابل (بین‌النهرین) و پیوند آن با خدایانی چون «آنو» یا مفاهیم اخترشناسی آن منطقه توسعه یافته است. مطابقت تثلیث برهما، ویشنو و شیوا با تثلیث زروان (آنو)، اهریمن (کوماربی) و اهورامزدا (انکی) برهما (خالق) در ترکیب بره-اوما به معنی خدای آسمان یعنی مترادف آنو بابلیها است و شیوا (ویرانگر) با کوماربی هورّیان (اهریمن، اِرّای بابلیان) مطابقت دارد و ویشنو (در معنی محافظ عالم) در نقطه مقابل او مطابق اهورامزدا (انکی) است.
شباهتهای ویشنو و اهورامزدا
تحلیل تطبیقی این دو ایزد را می‌توان در چند بخش کلیدی بررسی کرد:
۱. اصطلاح‌شناسی و ریشه «آسورا / اهورا»
• اهورامزدا: واژه «اهورا» در زبان اوستایی با واژه «آسورا» (Asura) در زبان سنسکریت هم‌ریشه است.
• ویشنو: در متون کهن ریگ‌ودا، ویشنو بارها با صفت «آسورا» (به معنای سرور، صاحب قدرت جادویی و پیونددهنده هستی) ستوده شده است.
• تغییر تاریخی: با جدایی اقوام هندوایرانی، در ایران «اهورا» تبدیل به بالاترین مقام الهی (اهورامزدا) شد و «دیو»ها (Daevas) شرور نامیده شدند. اما در هند، برعکس شد؛ «دِوه‌ها» خدایان خیر شدند و «آسوراهایی» که با دِوه‌ها جنگیدند به موجودات اهریمنی تغییر ماهیت دادند. با این حال، ویشنو به دلیل بافت کهنش همچنان پیوند خود را با مفهوم اولیه و مثبت آسورا (اهورا) حفظ کرده است. ۲.
کارکرد کیهانی (نگهدارندگی و نظم جهانی)
• ویشنو ایزد نگهدارنده: در تثلیث هندو (تریمورتی)، ویشنو وظیفه حفظ، بقا و نگهداری جهان را بر عهده دارد. او هماهنگی کیهانی (دارما) را حفظ می‌کند. • اهورامزدا خالق و پشتیبان اشا: اهورامزدا نیز راستی و نظم ازلی کیهان یعنی «اشا» را برقرار و از آفرینش پاک خود در برابر نیروهای مخرب اهریمن محافظت می‌کند. هر دو ایزد، نماد پایداری هستی در برابر نابودی هستند.
۳.
مفهوم آواتارها و تجسد خدایی
• آواتارهای ویشنو: ویشنو برای نجات جهان از چنگال اهریمنان و برقراری مجدد عدالت، در قالب‌های گوناگون (مانند راما، کریشنا، گراز، شیر‌مرد و در نهایت کالکی) به زمین هبوط می‌کند. • تجسد کارکردی در ایران: اگرچه اهورامزدا در دین زرتشت مانند ویشنو آواتار زمینی ندارد، اما امشاسپندان و ایزدانی چون «بهرام» (ورثرغنه) کارکردی مشابه دارند؛ بهرام به شکل‌های گوناگون (مانند باد، گراز، شاهین و اسب) تجسم می‌یابد تا بر نیروهای شر پیروز شود. همچنین شاهان ساسانی در سنگ‌نبشته‌ها خود را از نژاد ایزدان (مانند مظاهر اهورامزدا) معرفی می‌کردند. ۴.
نمادشناسی و هنر (قرص بالدار و پرنده کیهانی)
• فروهر و اهورامزدا: در هنر هخامنشی و ساسانی، نماد منتسب به اهورامزدا یا فرّ کیهانی، مردی نشسته بر یک قرص بالدار (فروهر) است.
• ویشنو و گارودا: مرکب اختصاصی ویشنو، پرنده‌ای نیمه‌انسان و نیمه‌عقاب به نام «گارودا» است. محققان اسطوره‌شناسی تطبیقی، پرنده بالدار در هنر ایران باستان و پرنده کیهانی ویشنو را برخاسته از یک کهن‌الگوی مشترک هندواروپایی برای نشان دادن «قدرت آسمانی در حال پرواز» می‌دانند.
۵.
نبرد با نیروهای تاریکی
• هر دو ایزد در قلب یک نظام الهی خیرخواهانه قرار دارند که به طور مداوم با آشوب و بدی مبارزه می‌کند. ویشنو با آسوراهای شرور (مانند راوانا) می‌جنگد و اهورامزدا با انگره‌مینو (اهریمن) و دیوان در نبرد است.
جدول مقایسهٔ خلاصه
ویژگی اهورامزدا (ایران) ویشنو (هند):
عنوان کهن زبانی اهورا (سرور دانا) آسورا (قدرت مطلق کیهانی در ریگ‌ودا).
نقش اصلی آفریدگار و پاسدار نظم (اشا) نگهدارنده و محافظ هستی (دارما).
نماد بالدار قرص بالدار شاهی (فروهر) پرندهٔ بالدار کیهانی (گارودا).
شیوهٔ مداخله در زمین از طریق ایزدان/امشاسپندان و فرّه از طریق تجسدهای زمینی (آواتارها).
بخشی از گفتار شروین وکیلی در باب زروان:
در میان خدایانی که در کتیبه‌‌ی عهدنامه‌‌ی میان ماتیوازه و سوپیلولیوماس نامشان آمده، یکی از همه مرموزتر و هیجان‌‌انگیزتر است. این که خدایان مهمی مانند ایندره و وارونا در این پیمان گواه گرفته شده باشند، چندان عجیب نیست. اما وقتی نام ایزدی به نام «زا-را-وا-نا» را نیز در آن میان می‌‌بینیم، به شاهدی بر می‌‌خوریم که می‌‌تواند کهن‌ترین ردپا از پرستش ایزدی بحث‌برانگیز به نام زروان باشد. در کتیبه‌‌ی نوزی، چند واژه‌‌ به چشم می‌‌خورد که گویی مشتقی از نام زروان باشند: «زا-آر-وا-آن»، «ایت-هی-زا-آر-وا»، و «دو-اوک-کی-زا -آر-وا». این واژگان را متخصصانی مانند ویدنگرن و گیرشمن به صورت مشتق‌هایی از زروان خوانده‌‌اند و آن را همان ایزد باستانی زمان دانسته‌‌اند. در مقابل، نظرِ بیلی هم وجود دارد که زاراوا در این کتیبه را به معنای «شکارچی و ارابه‌‌ران» ترجمه کرده است. اما از آنجا که واژه‌‌ی زروان در کهن‌ترین متون اوستایی به معنایی زمان حضور دارد و خویشاوندانش را در سایر زبان‌‌های هند و ایرانی نیز می‌‌توان یافت، دلیلی ندارد که در حضور این واژه در زبان‌‌های آریایی ‌کهن‌تری مانند هیتی و میتانی شک کنیم. از این رو به نظرم این نکته که زاراوا در متون هیتی-میتانی همان زروانِ ایرانی است، پذیرفتنی می‌‌نماید.
‌هرچند با پذیرش شواهد برخاسته از نبشته‌‌های آناتولی و میانرودان، قدمت زروان به سه و نیم هزاره پیش می‌‌رسد، اما دانسته‌‌های ما در مورد این ایزد بسیار محدود است. نام او به عنوان خدایی مستقل در گاهان نیامده و در اوستای کهن نیز به عنوان خدا مورد اشاره واقع نشده است. با وجود این، مفهوم زمان کرانمند و بیکرانه در قلب یزدان‌شناسی زرتشتی جای دارد و فلسفه‌‌ی تاریخی که زرتشت در گاهان ارائه می‌‌کند، در ژرفنا با مفهوم زمان و بزرگداشت آن در هم تنیده است. از این رو غیاب زروان از متون پیش از عصر ساسانی و اشاره‌‌های جسته و گریخته و اندکی که به او وجود دارد، چشمگیر و معماآمیز می‌‌نماید.
‌کهن‌ترین اشاره به زروان به عنوان ایزدی با دین مجزا، به اودِموس رودسی (۳۷۰-۳۰۰ پ.م) مربوط می‌‌شود که در دوران انقراض هخامنشیان می‌‌زیست. اودموس با واسطه‌‌ی دمشقی که در عصر ساسانیان بخشی از نوشتارهای او را در «مسائل و راه‌حل‌های اصل نخست» نقل کرده، گفته که پارسیان فرقه‌‌ای در میان خود دارند که زمان و مکان را می‌‌پرستند و این دو را زاینده‌ی تمام خدایان می‌‌دانند. به‌ویژه این نکته تصریح شده که پارس‌ها اعتقاد دارند زمان پدرِ دو نیروی روشنایی و تاریکی، یعنی اهورامزدا و اهریمن است. چند قرن بعد از عصر اودموس، ردپایی از خدایی بزرگ با این نام را در ایران شرقی می‌‌بینیم. چنان که سغدیان بودایی برهما، خدای بزرگ هندوان را در فرهنگ خود با نام «زَروا» می‌‌شناختند و هنگام ترجمه‌‌ی متونی که نام برهما در آن به کار رفته بود، با این اسم او را می‌‌نامیدند.
گفتار اودموس، شاهدی بر این دعوی است که زروان با نقشِ ویژه‌‌ی خویش در مقام پدر اهورامزدا و اهریمن، از زمانی بسیار دور در میان ایرانیان پرستیده می‌‌شده است. با توجه به موقعیت جغرافیایی پراکندگی این آیین در عصر ساسانی، و این حقیقت که اودموس راوی فرهنگ استان‌‌های باختر شاهنشاهی هخامنشی بوده، می‌‌توان چنین نتیجه گرفت که زروان در آغاز ایزدی بوده که به‌ویژه در ماد و ایران غربی نفوذ داشته است. بر مبنای همین شاهد، هنینگ حدس زده که تبدیل شدنِ آیین زروان به یک کیشِ دارای مناسک مستقل در نیمه‌‌ی دوم حکومت هخامنشیان تحقق یافته باشد. رساله‌ی یِزنیک روایتی از آفرینش را به دست می دهد که آشکارا با نسخه‌ی زرتشتی راست‌کیش تفاوت دارد و زروان در آن نقشی مرکزی بر عهده دارد.
بر مبنای رساله‌ی‌ یِزنیک، مغان به ایزدی دیرینه و آغازین به نام زروان باور داشته‌اند که نخستین هستنده‌ی جهان بوده و پیش از او هیچ چیز وجود نداشته است. تاریخ هستی از زمانی شروع می‌شود که زروان قصد می‌کند تا زاینده شود و چیزی را بیافریند. با این سودا زروان هزار سال برای داشتن فرزند قربانی کرد. پس از طی شدن این دوره، در مورد این که زایا هست یا نه دچار شک و تردید شد. از قصدِ آغازین او و هزار سال قربانی‌اش، اهورامزدا و از این شک و تردیدش اهریمن زاده شدند و این هردو در بطن او پنهان بودند. تا آن که زروان اراده کرد تا هریک از فرزندانش که نخست زاده شود، پادشاهی گیتی را دریافت کند. اهورامزدا که خردمند بود، در رحمِ زمان از این نکته آگاه شد و موضوع را به برادرش اهریمن نیز گفت. اهریمن قرار نبود نخست‌زاد باشد، چون اهورامزدا به دهانه‌ی رحمِ زمان نزدیک‌‌تر بود و قرار بود زودتر به دنیا بیاید. با این وجود اهریمن شکم زروان را درید و زودتر زاده شد و در برابر او ایستاد و سلطنت گیتی را از وی طلب کرد. زروان با دیدن او دریافت که موجودی تیره و زشت و بدبوست و انکار کرد که فرزندی مانند او را طلب کرده باشد. اما بعد اهورامزدا زاییده شد و معلوم شد که فرزندِ موعود او بوده است. زروان برای حفظ پیمانی که بسته بود، پادشاهی گیتی را به اهریمن بخشید، اما زمانی محدود را برای وی قرار داد. در مقابل، اهورامزدا را به جانشینی خود برگزید و برسم و اشیای آیینی را به وی بخشید و از او خواست تا زروان را پرستش کند، چنان که تا پیش از آن زروان او را خواستار بود. به این ترتیب آفرینش هستی آغاز شد. اهریمن موجودات پلید و تیرگی‌ها را آفرید و اهورامزدا جانداران سودمند و نیکو را، و از کشمکش میان این دو جهان به شکلی که می‌شناسیم پدید آمد.
منابع عمده:
١- زروان، تألیف آر. سی. زنر. ترجمهٔ دکتر تیمور قادری.
٢- لغت نامهٔ اکدی به انگلیسی.
۳- زروان. از سایت سوشیانس دکتر شروین وکیلی.
۴- هوش مصنوعی.