در وبلاگ خاله سرا (تالش شناسی) به اسامیی بر خوردم که توضیحاتی به نظرم رسید و بیان آنها را لازم دیدم:
نام طوالش را می توان به صورت تاو-الشی به معنی محل ثروتمند (خارهار)معنی نمود که باید از صورت قدیمی نام قدیمی خلخال عاید شده باشد. در فرهنگنامه ها دیلمان (=دارو-مان یعنی مکان جنگی= گیه لان) از جمله نواحیی ذکر شده که به درخت و رویش عشقه معروف بوده است. خاله سرا علی القاعده به صورت پهلوی خاره سرا به معنی دارنده سرای بزرگ است (قاعده تبدیل "ر" به "ل"). آلالان محل رویش آلاله معنی میدهد. دییه سرا به صورت دوَ سرا به معنی دارای دوسرای بزرگ و به کُردی به معنی محل انباشت و انبار علوفه زمستانی است. لتین به معنی محل دو تکه است. نام گیسوم (منسوب به گیس) مأخوذ از نام درخت کیش (شمشاد هیرکانی) می نماید که در جنگل گیسوم فراوان است. لومرج (علی القاعده لاو-ور-گ) را می توان روستای دارای خاک سفید (برای سفیدکاری) معنی نمود. نام پیرلاد به معنی خانه و ساختمان پیر و شیخ است. ویش خسه به معنی محل دارای بیشه است (ویشه خوست) کوست= خوست به معنی ناحیه است.
شنبه، مرداد ۲۳، ۱۳۸۹
جمعه، مرداد ۲۲، ۱۳۸۹
رستم دستان نواده کدام ضحاک به شمار رفته است؟
در گفتار تلویزیونی استاد بهرام مشیری در امروز سرزمین جاوید به بیتی از شاهنامه اشاره شد که در آن رستم خود را نواده ضحاک تازی می شمرد. در متن اسطوره ازدواج زال زر و رودابه هم مهراب شاه کابل و ملکه سیندخت والدین رودابه (همسر زال، مادر رستم) هر دو خود را از تبار ضحاک (آژی دهاک) می شمارند. برای جلوگیری از اطاله کلام باید نتایج تحقیقات را در این باب بگویم: رستم هفتخوان مازندران همان آترادات پیشوای آماردان است که آشوریان را که به محاصره شهر آمل (مقر آن عهد حکومت خشثریتی=کیکاوس) پرداخته بودند در آنجا تار و مار کرده و ایران مادی را تحت نظارت دولت واحد برای نخستین بار در تاریخ مستقل و متحد نموده است. بعدها روایات شفاهی دوره های تاریخی دور و نزدیک در هم آمیخته، از جمله موضوع دلاوری و هنرمندی سهراب (سوخرا) سردار قباد ساسانی در پیش اخشنواز پادشاه هپتالان در سمت سمنگان شخصیتهای مازندرانی و گیلانی (کادوسیانی، سگستانی)عهد مادها را به سمت سیستان انتساب نموده است. سگستان (سرزمین سگپرستان) در اینجا در واقع معنی لفظی نام سرزمین کادوسیان (کات-اوزیان= سگپرستان) بوده است. زال زر (پیر زرین) همان ثریته اوستا (آخری، پایانی) پدر گرشاسپ/ رستم (در هم شکننده راهزنان) است. خود گرشاسپ/رستم هفتخوان مازندران همان آترادات پیشوای آماردان می باشد. مهراب (مهروَ= کشتارگر) اشاره به همان نام تپوریان- آماردان (آدمکشان) است. رودابه (روداوه= منسوب به رود یا رودها) اشاره به شهر دو رودخانه ای رشت (شهر واقع در میان دو رودخانه) است. نام سین دخت اگر در این اسطوره اصالت و قدمتی داشته باشد مرکب از کلمه سون- دخت است (یعنی سگپرست تبار= کادوسی) است نه سیندخت به معنی ماهزاد. شهر کا-بُل (شهر دارای دروازه) در اینجا به جای همان شهر آمل است که لشکریان آشوری در پای حصار آن متوقف شده و از آماردان تحت رهبری آترادت شکست خورده و کشتار شده بودند. سرانجام نام ضحاک تازی (اژی دهاک) به الهام از لفظ تازی که عنوان همراه نام ضحاک (مردوک؛ آَشور) پدید آمده است؛ یعنی از اشتقاق دگرگونه نام کاتوزی که به صورت کا-تئوژی به معنی مار-اژدهاپرست است. ناگفته نماند ایزد عجیب و غریبی در جام زرین مکشوفه از تپه مارلیک در بین مازندران و گیلان دیده میشود که با دو سر پلنگ، تنی انسانی؛ بالها و چنگالهای عقاب (سیمرغ) و دم-پاهای اژدها نقش بسته است. اگر این الههً عجیب و غریب را اژی دهاک (اژدهاوش) به شمار بیاوریم در این صورت این الهه و ایزد معادل آن همان خدای بومی بزرگ مازندران و غرب فلات ایران از جمله اصفهان و سرزمین کاسیان باستان (لرستان) بوده است. نام معروف ایرانی این ایزد ماروتاش است که به سادگی معنی دارای تن ماروش را میدهد.
جام زرین با نقش اژدهای دو سر از آثار کشف شده از گورستان های تپه مارلیک گیلان، forum.parsipeople.net محل نگهداری: موزه لوور فرانسه،
جام زرین با نقش اژدهای دو سر از آثار کشف شده از گورستان های تپه مارلیک گیلان، forum.parsipeople.net محل نگهداری: موزه لوور فرانسه،
Sarajevo betyder marknadsplats
Sarajevo betyder marknadsplats
“During the Middle Ages Sarajevo was part of the Bosnian province of Vrhbosna near the traditional center of the kingdom. Though a city called Vrhbosna existed, the exact settlement of Sarajevo at this time is debated. During the high Middle Ages various documents make note of a place called “Tornik” in the region. By all indications however, “Tornik” was a very small marketplace surrounded by a proportionally small village not considered very important by Ragusan merchants.” (Wikipedia)
Staden som har varit marknadens plats är lösenordet för alla sex namn som Sarajevo har haft:
1- ”Saray-ove(evo)”: plats, som ligger marknads dit åt (turkisk- bosnisk).
2- ”Tor-nik”: marknads plats, som man går dit för handeln (albansk).
3- ”Ragus-an”: marknadens plats, där man hämtar och handlar packade varor (albansk).
4- ”Vrh-bosna”(vrh- vožnja): marknds plats som man åker dit (bosnisk).
5- ”Brod-a-cheh”: marknads plats som handelsmän åker dit med fordon (bosnisk).
6- ”Ilid-že(ceh)”:markanads plats, där man väljer de bästa lämpliga varorna (bosnisk).
mellan de gamla och nya namnen (i stort sett) kan man hitta förbindelser i dessa områden:
Dalmtia (utskjutande landet) är Bosnia (utlandet). Även Bosna är motsats med antaiska sarmaters namn. Anta betyder de som bor på utsidan i sarmatiska. Sarmater är även förfäder på serber (forna jaziger= bågskytte), kroater (syraker, basiljer, den kungliga stammen). Slovener är deras närmaste släktingar, som har sina ursprung från de kungliga skyterna (skolo-t-er).Kroater har varit soldyrkare (sauromat) och serber varit måndyrkare (sarmat).
Skytiska krigare
Illyrien (det fria landet) är Herzogovina (det självständiga landet på grekiska).
Montenegros (den svarta fjällkedjan) namn är motsatts med Albanien (den vita fjällkedjan), även Kosovo- namn (svarta örnen) är motsägande med Albanien (i detta sammanhang den vita örnen).
“During the Middle Ages Sarajevo was part of the Bosnian province of Vrhbosna near the traditional center of the kingdom. Though a city called Vrhbosna existed, the exact settlement of Sarajevo at this time is debated. During the high Middle Ages various documents make note of a place called “Tornik” in the region. By all indications however, “Tornik” was a very small marketplace surrounded by a proportionally small village not considered very important by Ragusan merchants.” (Wikipedia)
Staden som har varit marknadens plats är lösenordet för alla sex namn som Sarajevo har haft:
1- ”Saray-ove(evo)”: plats, som ligger marknads dit åt (turkisk- bosnisk).
2- ”Tor-nik”: marknads plats, som man går dit för handeln (albansk).
3- ”Ragus-an”: marknadens plats, där man hämtar och handlar packade varor (albansk).
4- ”Vrh-bosna”(vrh- vožnja): marknds plats som man åker dit (bosnisk).
5- ”Brod-a-cheh”: marknads plats som handelsmän åker dit med fordon (bosnisk).
6- ”Ilid-že(ceh)”:markanads plats, där man väljer de bästa lämpliga varorna (bosnisk).
mellan de gamla och nya namnen (i stort sett) kan man hitta förbindelser i dessa områden:
Dalmtia (utskjutande landet) är Bosnia (utlandet). Även Bosna är motsats med antaiska sarmaters namn. Anta betyder de som bor på utsidan i sarmatiska. Sarmater är även förfäder på serber (forna jaziger= bågskytte), kroater (syraker, basiljer, den kungliga stammen). Slovener är deras närmaste släktingar, som har sina ursprung från de kungliga skyterna (skolo-t-er).Kroater har varit soldyrkare (sauromat) och serber varit måndyrkare (sarmat).
Skytiska krigare
Illyrien (det fria landet) är Herzogovina (det självständiga landet på grekiska).
Montenegros (den svarta fjällkedjan) namn är motsatts med Albanien (den vita fjällkedjan), även Kosovo- namn (svarta örnen) är motsägande med Albanien (i detta sammanhang den vita örnen).
چهارشنبه، مرداد ۲۰، ۱۳۸۹
معنی لفظی نام اهر، کلیبر، پیشکین، اشتبین، هوراند و آذغان
نظر به نام قدیمی دیگر اهر یعنی میمند (یعنی جایگاه تهیه می= شراب ) می توان نام اهر را مرکب او (آب) و هرو (انگور یا انگور خرد و له شده در زبان مادی کُردی) گرفت. دژی هم که به نام "نو دژ" که حمدالله مستوفی در جوار آن، کنار رود اهر نام برده مطابق با روستای شاهوردی (شاه-ورده یعنی دژ شاهی) است. مسلم به نظر میرسد نام سرزمین ارهو کتیبه اوراتویی رازلیق نیز متعلق به همین ناحیه اهر باشد. چه کلمه ارو (هرو) هم اکنون نیز در زبان آذری به معنی آب حاصل از چلاندن محتوی درون پارچه به کار می رود. این کتیبه متعلق به آرگیشتی دوم پادشاه اورارتویی 685-713 قبل از میلاد بوده که مقارن با سالهای تبعید دایائوکو به هامات سوریه توسط سارگون دوم آشوری و آغاز فعالیت سیاسی اوپیته (اپیوه اوستا) پسر دایائوکو (کی قباد کیانی) می باشد. آرگیشتی دوم در مسیر کشورگشایی خود از ارهو به رود مونا (میانه) رسیده و از آنجا راهش را به سوی شهر روتو منی (اردبیل) کج نموده است. حمدالله مستوفی در هنگام صحبت از آب اهر (اهر رود) می گوید این رود بر اهر و قلعهً نودژ میگذرد و از دیه بهلقان (بیگلو حالیه) که دیه صاحب دیوان معروف است، گذشته به آب اندراب (اندرواب=هند-ور-آب؛ یعنی رود پر شاخه، رود کارا سو) جمع شده به آب ارس ریزد.
حال منطقه اهر و کل ارسباران به باغهای انگورش معروف نیست.دگرگونی تدریجی آب و هوای منطقه به سمت خشکی و تهاجمات غارتگرانه و کشتارگرانه عوامل مهمی در این امر نابودی باغها بوده اند. در سمت غرب این نواحی منطقه مرند در عهد باستان سانگی بوتو (محل بوته های انگور) نام داشته است. و در عهد اعراب هم هنوز کل منطقه به باغهای انگورش معروف بوده است چنانکه سیاح غرب به نام ابن حوقل در سال ۳۶۷ هجری از منطقه کلیبر دیدن کرده و می نویسد : سیاه کویه (قره داغ ) کوهی بس بزرگ است و مردم آنجا به سیصد زبان تکلم دارند . در سراسر آن باغ ها و گلها و آبراهه ها و نیز فلاحان دیده می شوند ، سرزمین پر برکت و حاصلخیز است چنانکه میوه های آن هدر رود و خوردن آن رایگان است . در این ناحیه همیشه ابر است و آفتاب کمتر می تابد.
مقدسی سیاح دیگر چنین می نویسد :"چون این سرزمین (منطقه کلیبر) بزرگ و زیبا و پربرکت بود و انگور بود دارای نرخهای ارزان ، درختان در هم کشیده ، نهرهای روان ، کوههای پر عسل ، دشتهای آبادان ، دمن های پر از گوسفند می بود و من برایش نامی نیافته و آنرا رحاب نامیدم اصحاب راس در آنجا بود . اصحاب الرّس که در قرآن کریم از آن ۲ بار نام برده شده است."
لابد ظاهر نام رود ارس (در اصل ا-رخش=نادرخشان، گل آلود) مقدسی را متقاعد به ارتباط اصحاب الرس با این منطقه ارسباران نموده است. اصحاب الرّس یعنی صاحبان درخت ارس یا یا با توجه به معنی ایرانی و عربی آن "ولایت پارت=گذرگاه" یا "صاحبان احشام" نامی بر پارتیان اشکانی بوده است که بر قسمت بزرگی از جاده ابریشم و پارت و کلاً بر امپراطوری ایران پارتی تسلط داشته اند. نگارنده قبلاً اصحاب الرّس را با هپتالان مطابقت داده بود. اینکه در روایات اسلامی ایشان پرستندهً درختان سرو و کاج و اُرس معرفی شده اند؛ صرفاً اشاره به نام ارشک نیای خاندان اشکانی است. چون جالب است که غالب نویسندگان کهن یونانی و رومی نام ارشکانیان یا به تصحیف اشکانیان را "ارزاک-س" یعنی منسوبین به خانواده فردی با نام درخت مخروطی سرو آزاد= ارز یا در اساس دارندهً کلاهخود مخروطی شکل سکایی آورده اند که این خانواده سکایی الاصل ابتدا مورد استفاده قرار میدادند. می دانیم کلمه اوستایی ارزه به معنی جنگی نیز می باشد. می دانیم که در صفحات شمالی خراسان یعنی مرز ترکمنستان کلمه اَرز به صورت ارجه به درختان مخروطی شکل اُرس-سرو اطلاق میگردد. به نظر میرسد. اخبار احادیث مسلمین سرو مخروطی شکل را به سبب مترادف بودنش به جای کلاه مخروطی سکایی بنیانگذاران سلسله اشکانی آورده اند.
در این حوالی نام شهر و شهرکهای مشکین (پیشکین، وَر-اوی، خیاو=خای-آو) و کلیبر (کلنبر) و اشتبین (هشته-ثوین) به ترتیب به معنی "پیش چشمه و آب"؛ "کلان محصول" و "درمیان سه مانع طبیعی قرار گرفته" می باشند چه همانطوریکه گفته میشود این روستای واقع در دامنه و سرازیری کوه، از سه سوی به کوهها مجاور آن محدود است. به عبارت وبلاگ اشتبین: "بافت روستای اشتبین بواسطه احاطه باغات و سایر عوامل کالبدی نظیر ناهمواریها، بستر سنگی، شیب تند اراضی و شرایط اقلیمی خاص، کاملا فشرده و فقط در محدوده شمالی روستا امکان توسعه محدود وجود دارد." بر این اساس دو وجه اشتقاق عامیانه نیمه ترکی و نیمه تاتی برای آن پدید آورده اند که اشتِ (از ریشه هشته= نهاده شده) را با عدد اوچ ترکی معادل گرفته و بقیه را یعنی تی بین (بین کوه) از زبان تاتی فرض نموده اند. معنی درست می نماید، ولی وجه اشتقاق نادرست.
نام قصبه آذغان اهر به معنی محل با طراوت و شادمان و غنی است. نامهای دو روستای بالا و پایین آن یعنی ابریگ و رواسگان به ترتیب به معنی بالایی و واقع در پایین رو (سر پایینی) هستند. در منطقه شمال شرقی شهرستان اهر نام شهرک هوراند (هارو-وند، دارنده حفاظ کوهستانی) و دژ- زندان قدیمی معروف قهقهه آن (در اصل کوهه کوهه، یعنی کنگره دار) جلب توجه می نماید. دژ و حفاظ نزدیکتر هوراند، پشتو (دژ واقع در پشت بام کوه) نام دارد. به واسطه بُعد 12کیلومتری وجه تسمیه هوراند نباید در رابطه با همین جانپناه کوهستانی پشتو پدید آمده باشد.
حال منطقه اهر و کل ارسباران به باغهای انگورش معروف نیست.دگرگونی تدریجی آب و هوای منطقه به سمت خشکی و تهاجمات غارتگرانه و کشتارگرانه عوامل مهمی در این امر نابودی باغها بوده اند. در سمت غرب این نواحی منطقه مرند در عهد باستان سانگی بوتو (محل بوته های انگور) نام داشته است. و در عهد اعراب هم هنوز کل منطقه به باغهای انگورش معروف بوده است چنانکه سیاح غرب به نام ابن حوقل در سال ۳۶۷ هجری از منطقه کلیبر دیدن کرده و می نویسد : سیاه کویه (قره داغ ) کوهی بس بزرگ است و مردم آنجا به سیصد زبان تکلم دارند . در سراسر آن باغ ها و گلها و آبراهه ها و نیز فلاحان دیده می شوند ، سرزمین پر برکت و حاصلخیز است چنانکه میوه های آن هدر رود و خوردن آن رایگان است . در این ناحیه همیشه ابر است و آفتاب کمتر می تابد.
مقدسی سیاح دیگر چنین می نویسد :"چون این سرزمین (منطقه کلیبر) بزرگ و زیبا و پربرکت بود و انگور بود دارای نرخهای ارزان ، درختان در هم کشیده ، نهرهای روان ، کوههای پر عسل ، دشتهای آبادان ، دمن های پر از گوسفند می بود و من برایش نامی نیافته و آنرا رحاب نامیدم اصحاب راس در آنجا بود . اصحاب الرّس که در قرآن کریم از آن ۲ بار نام برده شده است."
لابد ظاهر نام رود ارس (در اصل ا-رخش=نادرخشان، گل آلود) مقدسی را متقاعد به ارتباط اصحاب الرس با این منطقه ارسباران نموده است. اصحاب الرّس یعنی صاحبان درخت ارس یا یا با توجه به معنی ایرانی و عربی آن "ولایت پارت=گذرگاه" یا "صاحبان احشام" نامی بر پارتیان اشکانی بوده است که بر قسمت بزرگی از جاده ابریشم و پارت و کلاً بر امپراطوری ایران پارتی تسلط داشته اند. نگارنده قبلاً اصحاب الرّس را با هپتالان مطابقت داده بود. اینکه در روایات اسلامی ایشان پرستندهً درختان سرو و کاج و اُرس معرفی شده اند؛ صرفاً اشاره به نام ارشک نیای خاندان اشکانی است. چون جالب است که غالب نویسندگان کهن یونانی و رومی نام ارشکانیان یا به تصحیف اشکانیان را "ارزاک-س" یعنی منسوبین به خانواده فردی با نام درخت مخروطی سرو آزاد= ارز یا در اساس دارندهً کلاهخود مخروطی شکل سکایی آورده اند که این خانواده سکایی الاصل ابتدا مورد استفاده قرار میدادند. می دانیم کلمه اوستایی ارزه به معنی جنگی نیز می باشد. می دانیم که در صفحات شمالی خراسان یعنی مرز ترکمنستان کلمه اَرز به صورت ارجه به درختان مخروطی شکل اُرس-سرو اطلاق میگردد. به نظر میرسد. اخبار احادیث مسلمین سرو مخروطی شکل را به سبب مترادف بودنش به جای کلاه مخروطی سکایی بنیانگذاران سلسله اشکانی آورده اند.
در این حوالی نام شهر و شهرکهای مشکین (پیشکین، وَر-اوی، خیاو=خای-آو) و کلیبر (کلنبر) و اشتبین (هشته-ثوین) به ترتیب به معنی "پیش چشمه و آب"؛ "کلان محصول" و "درمیان سه مانع طبیعی قرار گرفته" می باشند چه همانطوریکه گفته میشود این روستای واقع در دامنه و سرازیری کوه، از سه سوی به کوهها مجاور آن محدود است. به عبارت وبلاگ اشتبین: "بافت روستای اشتبین بواسطه احاطه باغات و سایر عوامل کالبدی نظیر ناهمواریها، بستر سنگی، شیب تند اراضی و شرایط اقلیمی خاص، کاملا فشرده و فقط در محدوده شمالی روستا امکان توسعه محدود وجود دارد." بر این اساس دو وجه اشتقاق عامیانه نیمه ترکی و نیمه تاتی برای آن پدید آورده اند که اشتِ (از ریشه هشته= نهاده شده) را با عدد اوچ ترکی معادل گرفته و بقیه را یعنی تی بین (بین کوه) از زبان تاتی فرض نموده اند. معنی درست می نماید، ولی وجه اشتقاق نادرست.
نام قصبه آذغان اهر به معنی محل با طراوت و شادمان و غنی است. نامهای دو روستای بالا و پایین آن یعنی ابریگ و رواسگان به ترتیب به معنی بالایی و واقع در پایین رو (سر پایینی) هستند. در منطقه شمال شرقی شهرستان اهر نام شهرک هوراند (هارو-وند، دارنده حفاظ کوهستانی) و دژ- زندان قدیمی معروف قهقهه آن (در اصل کوهه کوهه، یعنی کنگره دار) جلب توجه می نماید. دژ و حفاظ نزدیکتر هوراند، پشتو (دژ واقع در پشت بام کوه) نام دارد. به واسطه بُعد 12کیلومتری وجه تسمیه هوراند نباید در رابطه با همین جانپناه کوهستانی پشتو پدید آمده باشد.
سه‌شنبه، مرداد ۱۹، ۱۳۸۹
نام و نشان تاریخی شهرکهای خلخال و گیوی و آبادی فیروز آباد
حمدالله مستوفی در نزهت القلوب در صفحه 81 و 82 در باب شهر خلخال می آورد: "خلخال شهر وسط بوده است و اکنون (در عهد مغول) دیه است. کمابیش صد موضع به چهار ناحیه و خامده بیل (خوانیده میل؛ اندبیل حالیه)، سجسرود (سنجسر-رود، سنجبد، گیوی)، انجیلاباد (زرنجلاباد، زرج آباد حالیه) از توابع اوست و میسیجین (هیشجین). در سابق شهر فیروز آباد نام که بر سر گریوهً بردلیز بوده و حاکم نشین آن دیار بوده است و حکامش را آغاجریان می گفته اند. بعد از خرابی فیروز آباد، خلخال حاکم نشین شد. اکنون آن نیز خراب است." مستوفی در ذکر مسافت طرق باز از این ناحیه یاد میکند (ص.180): " به راه اردبیل به دیه توت سواری هفت فرسنگ. از او تا شهر کاغذکنان هفت فرسنگ. از او تا دیه سنجیده و خلخال شش فرسنگ. گریوهً برولژ (بردلیز، بروله) که بر آب سفید رود است و بر این راه است."
در این منطقه روستایی به نام فیروز آباد بر سر تقاطع دو راه و دو رودخانهً آرپاچای (علی القاعده همان هرو رود) و سنگورچای قرار دارد. نام شهرک در واقع بی- روذ-آو بوده است یعنی محل تقاطع دو رودخانه که به صورت فیروز آباد و بی روذه (علی القاعده بیروله، بروله) تلفظ شده است.
در مورد شهر گیوی (کیوی) گفته شده است که "یکی از ویژگی های بارز شهر کیوی که پلکانی بودن آن است، و آن به این دلیل می باشد که این شهر در یک دره با شیب زیاد واقع شده است." (از وبلاگ معرفی شهرهای آذربایجان) بر این پایه نام شهر کیوی به معنی شهر واقع در خمیدگی و سراشیبی و گریوه (از ریشه اوستایی "کوئی- وی" (دارای خمیدگی) یا نتیجه تلخیص کلمه فارسی گریوه ایه (شهر واقع در دامنه) است. به نظر میرسد نامهای سنجسر- رود و سنجبد (سنگ- پت= سنگ سرور) از آن جایی عاید شده که در کنار خود این شهر در بالای کوه، سنگ معبد دیرینی است که سنج-رئو-پیر یعنی سنگ پیر با شکوه و جلال گفته میشود و حال دیگر تفریحگاه مردم خصوصاً در ایام سیزده بدر می باشد.
در وبلاگ آنایوردوم خلخال مطلب جالبی در باره خلخال باستانی بین ارمنستان و اران ذکر شده است که کمک شایانی برای تعیین معنی لفظی خلخال می نماید: "برخی از نويسندگان نام خلخال را با نام شهر قديم خلخال واقع در ناحيه اوتی در ماورای قفقاز كه در منابع ارمنی ميان قرن دوم و پنجم ميلادی به عنوان اقامتگاه زمستانی شاهان ارمنستان و سپس آلبانی ( آران ) آمده است مرتبط می دانند، ناحيه اوتی بر ساحل راست رود كورا در حدود گنجه و شمكور كنونی واقع بوده است." از اینجا می توان نتیجه گرفت که نام شهرخلخال در اساس کهن ایرانی خود خارخار (خارهار) بوده است یعنی دژ نگهبانی سترگ.در فرهنگ برهان قاطع نام شهر خلخال با صفت زر (پیر؛ دیرین و باستانی) همراه است: "زیر کار آن حلقه بر کرد سر که خوانندش امروز خلخال زر (وبلاگ ماجلان)".
می دانیم در عهد باستان شهری دیگری به نام خارخار در محل شهر دیوان دره کنونی قرار داشته است و آشوریان از آن به عنوان پایگاهی برای غارت نواحی ماد تصرف و مستحکم نموده بوده اند. نام دیوان دره را اگر مرکب از دیو-ان (حالت جمع مظهر سترگی) و دار-ه (منسوب به دار=خانه) بگیریم به مترادف همان نام خارخار باستانی آنجا میرسیم. در تاریخ ماد تصویری از این دژ که در کتیبه های آشوری نقر شده، و در ویرانه های دور- شاروکون باستانی محفوظ مانده، در صفحه 178به تصویر کشیده شده است. در وبلاگ همه امپراتوریها تصویر کاملتری از همان تصویر دژ با صحنه تصرف آن آورده شده است که آن هم در کنار رودخانه ای نشان داده شده است. این وبلاگ نویسان خاخار را با خلخال یکی دانسته اند در حالی که این خارخار مصور کتیبه آشوری همان دیوانه دره حالیه است، نه خلخال کنونی که همانند خلخال اران صرفاً همنام وی بوده است.
تصویر شهر باستانی خارخار (دیواندره کردستان) که نزد برخی از محققین به سهو با خلخال استان اردبیل مطابقت داده شده است.
www.allempires.net/route-of-sharrukin_topic21620_post402771.html
در این منطقه روستایی به نام فیروز آباد بر سر تقاطع دو راه و دو رودخانهً آرپاچای (علی القاعده همان هرو رود) و سنگورچای قرار دارد. نام شهرک در واقع بی- روذ-آو بوده است یعنی محل تقاطع دو رودخانه که به صورت فیروز آباد و بی روذه (علی القاعده بیروله، بروله) تلفظ شده است.
در مورد شهر گیوی (کیوی) گفته شده است که "یکی از ویژگی های بارز شهر کیوی که پلکانی بودن آن است، و آن به این دلیل می باشد که این شهر در یک دره با شیب زیاد واقع شده است." (از وبلاگ معرفی شهرهای آذربایجان) بر این پایه نام شهر کیوی به معنی شهر واقع در خمیدگی و سراشیبی و گریوه (از ریشه اوستایی "کوئی- وی" (دارای خمیدگی) یا نتیجه تلخیص کلمه فارسی گریوه ایه (شهر واقع در دامنه) است. به نظر میرسد نامهای سنجسر- رود و سنجبد (سنگ- پت= سنگ سرور) از آن جایی عاید شده که در کنار خود این شهر در بالای کوه، سنگ معبد دیرینی است که سنج-رئو-پیر یعنی سنگ پیر با شکوه و جلال گفته میشود و حال دیگر تفریحگاه مردم خصوصاً در ایام سیزده بدر می باشد.
در وبلاگ آنایوردوم خلخال مطلب جالبی در باره خلخال باستانی بین ارمنستان و اران ذکر شده است که کمک شایانی برای تعیین معنی لفظی خلخال می نماید: "برخی از نويسندگان نام خلخال را با نام شهر قديم خلخال واقع در ناحيه اوتی در ماورای قفقاز كه در منابع ارمنی ميان قرن دوم و پنجم ميلادی به عنوان اقامتگاه زمستانی شاهان ارمنستان و سپس آلبانی ( آران ) آمده است مرتبط می دانند، ناحيه اوتی بر ساحل راست رود كورا در حدود گنجه و شمكور كنونی واقع بوده است." از اینجا می توان نتیجه گرفت که نام شهرخلخال در اساس کهن ایرانی خود خارخار (خارهار) بوده است یعنی دژ نگهبانی سترگ.در فرهنگ برهان قاطع نام شهر خلخال با صفت زر (پیر؛ دیرین و باستانی) همراه است: "زیر کار آن حلقه بر کرد سر که خوانندش امروز خلخال زر (وبلاگ ماجلان)".
می دانیم در عهد باستان شهری دیگری به نام خارخار در محل شهر دیوان دره کنونی قرار داشته است و آشوریان از آن به عنوان پایگاهی برای غارت نواحی ماد تصرف و مستحکم نموده بوده اند. نام دیوان دره را اگر مرکب از دیو-ان (حالت جمع مظهر سترگی) و دار-ه (منسوب به دار=خانه) بگیریم به مترادف همان نام خارخار باستانی آنجا میرسیم. در تاریخ ماد تصویری از این دژ که در کتیبه های آشوری نقر شده، و در ویرانه های دور- شاروکون باستانی محفوظ مانده، در صفحه 178به تصویر کشیده شده است. در وبلاگ همه امپراتوریها تصویر کاملتری از همان تصویر دژ با صحنه تصرف آن آورده شده است که آن هم در کنار رودخانه ای نشان داده شده است. این وبلاگ نویسان خاخار را با خلخال یکی دانسته اند در حالی که این خارخار مصور کتیبه آشوری همان دیوانه دره حالیه است، نه خلخال کنونی که همانند خلخال اران صرفاً همنام وی بوده است.
تصویر شهر باستانی خارخار (دیواندره کردستان) که نزد برخی از محققین به سهو با خلخال استان اردبیل مطابقت داده شده است.
www.allempires.net/route-of-sharrukin_topic21620_post402771.html
بابا (بی بی) الهه باستانی بومی دیرین ایران
الهه ای که در نقش شهداد در کنار سه تن دخترانش بر روی صندلی نشسته است همانا بابا و یا همان بائو سومری است که در روایات محلی به صورت بی بی و بی بی شهربانو بر روی اماکن زیارتگاهی کهن باقی مانده است . در اساطیر سومری بابا حامی باروری افراد و جانوران و خود "بانوی فراوانی" است. در جشن سال نو ، مردم شهر لاگاش سومر ازدواج مقدس بین او و نین گیرسو( ایزد شیر- اژدهاوش و درخشان کورهً آتشین) را جشن میگرفتند که این تقریباً با جشن اسفندگان مربوط الهه سپنت آرمئیتی در اسفندماه مقارن میگردد. نام بابا را می توان پاک و خموش و آرام معنی نمود. در این صورت به الهه مادر سپنت آرمئیتی اوستا میرسیم. این نام را به صورت بائو در زبان سومری به معنی بافنده تار و پود و دارای آوای وحش معنی کرده اند که بیراهه می نماید. ولی بابای مفروض نقش درفش فلزی شهداد سه تا دختر یا ندیمه همراه خود دارد. در روایات بابلی تعداد دختران وی به عدد هفت میرسد. بابا را نظیر همسرش نین گیش زیدا (ماروتاش کاسی، هاروت- ماروت) دو شیر نر همراهی میکنند و در کنار صندلی نشستنگاه وی دو نخل تصویر شده است. مردم آراتتا (ناحیه جیرفت) در سمت شهداد سوای اینان از پرستندگان ایزد رعد و زراعت ایشکور (هودهای کاسیان، بهرام؛ غالباً با سمبل ورزاو که در میان تصاویر درفش شهداد میان دو شیر محافظ الهه ایستاده) و ایزد بافندگی انساگ (ایزد خاص جزیره دیلمون= کیش) بوده است. چنانکه قید شد واژهً سومری بائو را هم به معنی بافنده با تار و پود (گلیم و قالی) گرفته اند. در این صورت وی نه با الهه بابا (سپنت آرمئیتی) بلکه با ایزد بافندگی انساگ همخوانی دارد.
در مقالهً معرفی کاشی لاجوردی با نقش عقاب دورهً هخامنشی این مطلب جالبی در باب درفش فلزی مکشوفه از شهداد ذکر شده است که برای آشنایی با معنی و محتوی تصاویر آن به عینه نقل میگردد:"در حفاری های سال 1350 خبیص (شهداد) كه به ریاست آقای مهندس علی حاكمی انجام گرفت هیئت كاوش موفق به كشف یك درفش فلزی از هزاره سوم پیش از میلاد گردید. عكس رنگی این درفش در كتابی با نام «راهنمای نمایشگاه دشت لوت، خبیص (شهداد)» كه به مناسبت جشن فرهنگ و هنر در اولین مجمع سالانه كاوشهای باستان شناسی در ایران منتشر شده دیده می شود و آقای مهندس حاكمی راجع به این درفش چنین توضیح داده است:«شیئی ارزنده دیگری كه در كاوش سال 1350 بدست آمد، درفش فلزی منحصر بفردیست كه از یك صفحه مربع فلزی به ابعاد 23*23 سانتیمتر و میله ای بطول 19/1 متر تشكیل می گردد بالای پایه یا میله درفش به مجسمه عقاب بال گسترده ای در حال فرود ختم می شود.
روی درفش مزبور مجلسی نموده شده كه الهه ای را نشسته بر روی صندلی نشان می دهد در مقابل الهه مزبور تصویر سه زن به اندازه های مختلف نشسته بر زمین و در پشت الهه شكل زن ایستاده ای نقش شده است. در سمت راست صفحه در زیر نقوش سه زن باغ مستطیلی شكل شطرنجی جلب نظر میك ند كه در آن دو درخت خرما روئیده است. در سمت چپ صفحه زیر پای زن ایستاده درخت خرمای دیگری خودنمائی می كند در زیر كلیه نقوش بالا یك ردیف نقش حیوان شامل دو شیر خوابیده و یك گاو با شاخهای بلند در خال حركت كنده كاری شده است. نقش شیرها در طرفین گاو مقابل یكدیگر قرار دارند قسمت بالا و پائین نقوش صفحه مربع با دو ردیف نقش پیچ ارهم كه نشانه جریان آب است محدود میشود در قسمت بالای صفحه در حد فاصل بین الهه و زنان نشسته سمبل خورشید به صورت نقش كلی چند پر كنده كاری شده است این صفحه با قاب فلزی نسبتاً ضخیمی محصور شده كه بوسیله دو قلاب متحرك به میله وصل می گردید. بطوركلی مجلس مزبور افسانه مذهبی الهه ای را نشان می دهد كه عده ای برای طلب نیاز به او توسل می جویند مناظر باغ و درخت خرما و جوی آب و تصاویر گاو و شیر نشانه ای از آئین و عقاید مذهبی آن زمانست كه جایگاه معنوی الهه و طرز دستگیری او را مجسم می سازد. این درفش باحتمال قوی متعلق به معبد الهه ایست كه هنوز بنام آن آشنائی نداریم. معمولاً آنرا هنگام مراسم مذهبی بكار می برند با اینكه به عنوان هدیه به معبد خدای مزبور تقدیم می داشتند با وجودیكه نظرات فوق تا حدی امكان استفاده آنرا روشن می سازد ولی بازهم به مطالعه بیشتری احتیاج دارد.
اهمیت این درفش بیشتر از لحاظ قدمت، شكل و ساخت آنست ضمناً از لحاظ باستانشناسی شیی منحصر بفردیست كه اولین بار در یكی از مناطق قبل از تاریخی ایران كشف شده است.» طرح دو نمونه زنده دیگر از درفش های معروف ایران باستان در اینجا ارائه داده می شود، یكی از این طرح ها درفش كاویانی و دیگری درفش شاهنشاهی ایران را نشان می دهد. این طرح ها را قبلاً سركار سرگرد مراد اورنگ در كتاب «فروهر یا شاهین» چاپ كرده است كه ما از آنها برداشته ایم. (منبع : ichodoc.ir/ غلامرضا معصومی)"
در مقالهً معرفی کاشی لاجوردی با نقش عقاب دورهً هخامنشی این مطلب جالبی در باب درفش فلزی مکشوفه از شهداد ذکر شده است که برای آشنایی با معنی و محتوی تصاویر آن به عینه نقل میگردد:"در حفاری های سال 1350 خبیص (شهداد) كه به ریاست آقای مهندس علی حاكمی انجام گرفت هیئت كاوش موفق به كشف یك درفش فلزی از هزاره سوم پیش از میلاد گردید. عكس رنگی این درفش در كتابی با نام «راهنمای نمایشگاه دشت لوت، خبیص (شهداد)» كه به مناسبت جشن فرهنگ و هنر در اولین مجمع سالانه كاوشهای باستان شناسی در ایران منتشر شده دیده می شود و آقای مهندس حاكمی راجع به این درفش چنین توضیح داده است:«شیئی ارزنده دیگری كه در كاوش سال 1350 بدست آمد، درفش فلزی منحصر بفردیست كه از یك صفحه مربع فلزی به ابعاد 23*23 سانتیمتر و میله ای بطول 19/1 متر تشكیل می گردد بالای پایه یا میله درفش به مجسمه عقاب بال گسترده ای در حال فرود ختم می شود.
روی درفش مزبور مجلسی نموده شده كه الهه ای را نشسته بر روی صندلی نشان می دهد در مقابل الهه مزبور تصویر سه زن به اندازه های مختلف نشسته بر زمین و در پشت الهه شكل زن ایستاده ای نقش شده است. در سمت راست صفحه در زیر نقوش سه زن باغ مستطیلی شكل شطرنجی جلب نظر میك ند كه در آن دو درخت خرما روئیده است. در سمت چپ صفحه زیر پای زن ایستاده درخت خرمای دیگری خودنمائی می كند در زیر كلیه نقوش بالا یك ردیف نقش حیوان شامل دو شیر خوابیده و یك گاو با شاخهای بلند در خال حركت كنده كاری شده است. نقش شیرها در طرفین گاو مقابل یكدیگر قرار دارند قسمت بالا و پائین نقوش صفحه مربع با دو ردیف نقش پیچ ارهم كه نشانه جریان آب است محدود میشود در قسمت بالای صفحه در حد فاصل بین الهه و زنان نشسته سمبل خورشید به صورت نقش كلی چند پر كنده كاری شده است این صفحه با قاب فلزی نسبتاً ضخیمی محصور شده كه بوسیله دو قلاب متحرك به میله وصل می گردید. بطوركلی مجلس مزبور افسانه مذهبی الهه ای را نشان می دهد كه عده ای برای طلب نیاز به او توسل می جویند مناظر باغ و درخت خرما و جوی آب و تصاویر گاو و شیر نشانه ای از آئین و عقاید مذهبی آن زمانست كه جایگاه معنوی الهه و طرز دستگیری او را مجسم می سازد. این درفش باحتمال قوی متعلق به معبد الهه ایست كه هنوز بنام آن آشنائی نداریم. معمولاً آنرا هنگام مراسم مذهبی بكار می برند با اینكه به عنوان هدیه به معبد خدای مزبور تقدیم می داشتند با وجودیكه نظرات فوق تا حدی امكان استفاده آنرا روشن می سازد ولی بازهم به مطالعه بیشتری احتیاج دارد.
اهمیت این درفش بیشتر از لحاظ قدمت، شكل و ساخت آنست ضمناً از لحاظ باستانشناسی شیی منحصر بفردیست كه اولین بار در یكی از مناطق قبل از تاریخی ایران كشف شده است.» طرح دو نمونه زنده دیگر از درفش های معروف ایران باستان در اینجا ارائه داده می شود، یكی از این طرح ها درفش كاویانی و دیگری درفش شاهنشاهی ایران را نشان می دهد. این طرح ها را قبلاً سركار سرگرد مراد اورنگ در كتاب «فروهر یا شاهین» چاپ كرده است كه ما از آنها برداشته ایم. (منبع : ichodoc.ir/ غلامرضا معصومی)"
دوشنبه، مرداد ۱۸، ۱۳۸۹
کی خشثرو (کیخسرو، هوخشثره) در مقام نینوس
کتسیاس مورخ و طبیب یونانی عهد اواسط حکومت پادشاهان هخامنشی و پزشک دربار ایشان از کی خشثرو (کی آخسارو خبر هرودوت) تحت نام اساطیری نینوس (حاکم فاتح نینوا) و سردار وی کورش دوم (سپهسالار توس) فرمانروای پارس را آریئوس (نجیب زاده) پادشاه عربستان (پادشاه ولایات عیلامی و سامی نشین سمت خوزستان) یاد کرده است. بر این اساس در نقشه حکومتی نینوس، منطقه حکومت نواده دختری وی آموخا ملکه بابل (در مقام سمیرامیس اساطیری) که باغهای معلق بابل –از عجایب هفتگانه- برای وی ایجاد شده بود؛ در آمیخته است. بعل (سرور) خدای میرای سر سبزی در مقام پدر نینوس، همان فرائورت/فرورتیش (سیاوش، فرود ) پادشاه محبوب و مقتول مادی، پدر کی خشثرو است که به قول فردوسی از خونش " گیاه خون اسیاوشان" رسته است. اوننس (وهو-نین-اوس= حاکم نیک [بخت]) همان بخت النصر (نبوکدنصر= ایزد نبو حفظ میکند از بدبختی) همان داماد کی خشثرو- آستیاگ، فرمانروای معروف بابل است. اما موضوع برزنس پادشاه ارمنستان از گفتنی های پر راز و رمز تاریخ است. برزنس (برسم-س، پادشاه گیاه مقدس برسم هوم) همان سپیتمه (سپیتامیا به لغت هیتی یعنی پادشاه گیاه مشروب مقدس) از تبار مغان سئورومتی (سمیرامیسی) است که در همین عهد کی خشثرو ابتدا از سوی مادیای اسکیتی بر ولایات جنوب قفقاز فرمان می راند. مطابق اساطیر، ملکه سمیرامیس همسر شمشی عداد (پادشاه آشوری سالهای 808 -811 پیش از میلاد) تباری قفقازی و سئورمتی داشته است. نامش نیز بر این امر گواهی میدهد. آموخا دختر آستیاگ در مقام ملکه محبوب بابل به سبب تبار مادی خویش (خویشاوندی نزدیک قومی و زبانی با سئوروماتها) به سادگی در آنجا همان عنوان با شکوه و پر جلال سمیرامیس را کسب نموده است. اما کی خشثرو سیاستمدار بزرگ ماد وی را به همکاری بر ضد جهانگشای ویرانگر اسکیتی مادیا (افراسیاب= پر آسیب) متقاعد کرد. نتیجتاً مادیای اسکیتی در اراضی تحت تسلط سپیتمه، غافگیرانه در سمت دریاچه اورمیه و شهر مراغه مورد تهاجم سپاهیان ماد و پارس به رهبری کی خشثرو، گستهم نوذری (آریارمن، برادر کورش دوم) قرار گرفت و خود مادیای اسکیتی یا همان فارنوس (پادشاه صاحب فّر حکومتی) به دست سپیتمه (هوم، گودرزکشوادگان) اسیر و برای اعدام و مصلوب شدن به دست کی خشثرو سپرده شد کی خشثرو-ی که پدرش فرورتیش (فرود- سیاوش) نزدیک به سه دهه پیش از آن به دست همین مادیای اسکیتی (افراسیاب= پر آسیب) در سمت شهر گنجهً اران (کنگ دژ سیاوش) به قتل رسیده بود. این کلید فتحهای بزرگ کی خشثرو از جمله فتح آشور و اورارتو و کپادوکیه و ولایات دیگر در شرق و غرب بود. بعد از همین امر سپیتمه جمشید (= سپیتمه مغ) به مقام دامادی پادشاه بزرگ ماد و همسری آمیتیدا انتخاب شده و در مقام حاکم ولایات جنوب قفقاز و نواحی غربی تر ابقا شده و علاوه بر آن به مقام ولیعهدی آستیاگ پسر کی خشثرو بر گزیده میشود. نگارنده قبلاً برداشت ناقصی از شجره نامه پادشاهان تاریخ اساطیری ارمنستان تاریخ ارمنستان موسی خورنی که مربوط بدین قرن می باشند، به عمل آورده بود که در اینجا اصلاح میگردد: "پاروئیر یعنی "مرد بسیار نیرومند" پسر سکایوردی= فرزند سکایی= تورانی همان پارتاتوا (پُر توان) پشنگ (پثنگهه= پهناور) پسر تور است. هراچیا (دارای روشنایی خوب) همان سپیتمه ملقب به هوم دارنده چشمان طلایی و درخشان است. پارناواز (صاحب فر کیانی) همان مادیای اسکیتی (افراسیاب) است. پاجویج (نگهبان اصلی کشور) معادل لقب اوستایی کی خشثرو یعنی متحد کننده کشور است. کورناک ("کور-ش از خاندان حکومتی جدید") همان توس نوذری شاهنامه و اوستا (کورش دوم قهرمان کورشنامه گزنفون نیای کورش سوم ملقب به کبیر) است. پاوس (تاجدار) همان آستیاگ (ایشتی تیاگ= صاحب تاج) است. هایکاک دوم (فرمانروای جنگجو) همان مگابرن ویشتاسپ پسر خوانده-برادر خوانده و سردار کورش سوم و برادر سپیتاک زرتشت (زریر) است. وی ابتدا در سمت آسیای صغیر (ماد سفلی) فرمان میرانده است. یرواند قصیر العمر (نجیب دارای حکومت کوتاه) همان سپیتاک زرتشت (گائوماته بردیه) دارای حکومت سرتاسری کوتاه مدت است. در واقع این داستان تاریخی زندگی گوتمه بودا (سرود دان سکایی، گائوماته زرتشت فرمانروای سکائیان دربیکی) از دیدن واقعه مرگی در نزد خانواده خود در جوار دربار از زندگی بسیار دلسرد و باورش از خوشیها و سعادت بشری دگرگونه شد؛ بر اساس واقعه تاریخی کشته شدن پدر خود سپیتمه ولیعهد آستیاگ و پدر بزرگ مادریش آستیاگ در جریان تفویض قدرت از مادها به پارسیان هخامنشی پدید آمده است. کتسیاس میگوید که آستیاگ بعد از شکست از کورش در همدان پنهان شد ولی چون شنید نواده هایش سپیتاک و مگابرن ویشتاسپ برای پیدایی وی مورد شکنجه قرار گرفته اند؛ برای نجات نواده هایش خود را تسلیم نمود. گرچه کورش هخامنشی مادر او آمی تیدا دختر مسن آستیاگ را به دربار خود برد و مگابرن را از حکومت غرب آسیای صغیر و کردستان به حکومت گرگان بر گماشت و سپیتاک زرتشت (زریادر- زریر) را از حکومت ولایات جنوب قفقاز به حکومت دربیکان بلخ (سکائیان پارسی دری) بر گماشت و وی را به مقام دامادی خویش (همسری آتوسا) بر گزید؛ معهذا چنانکه از منابع بودایی بر می آید این واقعه اسفناک یعنی از هم پاشیدگی یکسره جاه و جلال و کانون گرم خانوادگی تأثیر روحی عمیقی بر وی گذاشت و تمام زندگی آتی وی را تحت تأثیر روحی و روانی متألم خود قرار داد. تیگران ارمنستان و اران و آذربایجان خبر این شجره نامه کتاب موسی خورنی همان خورشید چهر پسر کوچک سپیتاک زرتشت می باشد. نام فرمانروای اسکیتی پیش از پارتاتوا و پدر او یعنی ایشپاکای (پادشاه سواران) در اینجا تحت عنوان "پسر سکا" (مترادف همان کوراوغلوی اساطیری آذری) ذکر میگردد. لذا این باید همان فرمانروای سکایی (تورانی) باشد که سارگون دوم (زئنینگو اوستا= عارتگر گله ها) پادشاه غارتگر آشوری را حدود سال 705 پیش میلاد در کنار دژ کولومیان (تخت سلیمان) به قتل رسانده بود. کلمهً توریه (تور) در زبان هیتی به معنی "سوارکاران دارای زین و رکاب" است (که در آن عهد تازگی داشته و سلاح بسیار کارایی بوده است). بنابراین فراسپ (پراسب) که بانی دژ کنگ دژ افراسیاب (تخت سلیمان) به شمار رفته است باید همین ایشپاکای فرمانروای اسکیتی بوده باشد که در قیام مادها علیه آشور هم به کمک ایشان شتافت ولی به سبب کهولت سن در اثنای جنگ در گذشت. پاروئیر (پشنگ) پسر وی به مقام دامادی اسرحدون پادشاه آشور قناعت کرد و به متارکه روی آورد. نگارنده قبلاً در تحقیقات خود سهل انگاری نموده و زمان بین اسرحدون- سناخریب – سارگون را طویل تر از آن چه بود دیده و نتیجتاً فراسپ را از اسلاف ایشپاکای اسکیتی گمان نموده بودم نه خود وی. در پایان این انقلاب خونین ایرانیان و حامیان اسکیتی و کیمری ایشان، خشثریتی (کیکاوس پدر بزرگ کی خشثرو) به یاری آترادات پیشوای آماردان (گرشاسپ/رستم هفتخوان) مُهر پیروزی و استقلال ایران را در پای حصار شهر آمل رقم زد.
محض اطلاع از خبر اساطیری جالب کتسیاس مطالب وی در این باب را در اینجا می آوریم گرچه این نوشته نیاز به اصلاحات دارد و خود اسطوره ای بر پایه حدس و گمانه زنی های پیشین است.
نینوس :از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
نقشهٔ سرزمین‌های زیر فرمان نینوس برپایهٔ نوشته‌های یونانی
نینوس یا نینوس (به یونانی: Νινύας) برپایهٔ نوشته‌های تاریخنگاران یونانی بنیادگذار شهر نینوا بوده‌است. شخصیت تاریخی نینوس امروزه به درستی آشکار نیست و می‌نماید دربارهٔ او آمیزه‌ای از تاریخ و افسانه در نوشته‌های یونانی راه یافته‌باشد.
هنرهای بسیاری را چون پرورش سگ‌های شکاری بدو نسبت داده‌اند. گاه در اسطوره‌های یونانی وی را به گونهٔ یک قنطورس نمایانده‌اند.
نخستین بار از شاه نینوس و شهبانویش سمیرامیس در تاریخ ایران نوشتهٔ کتسیاس در حدود ۴۰۰ پیش از میلاد نام برده میشود. کتسیاس پزشک اردشیر دوم هخامنشی بوده و برپایهٔ نوشته‌های خودش به بایگانی شاهنشاهی ایران دسترسی داشته و از آن در نوشته‌هایش سود جسته‌است.
از نینوس در تاریخ همچنان از سوی اروپاییان نام برده شد تا اینکه با رمزگشایی خط میخی دیدی نو از تاریخ آشور به‌دست آمد.
او خود را فرزند بعل خوانده‌است. او ۵۲ سال فرمانروایی نموده‌است. بر پایهٔ نوشتهٔ کتسیاس آغاز فروپاشی‌اش سال ۲۱۸۹ (پیش از میلاد) بوده‌است. نینوس در ۱۷ سال همهٔ آسیای باختری را به یاری آریئوس پادشاه عربستان می‌گشاید. او که می‌خواهد نخستین امپراتوری تاریخ را به راه اندازد برزنس پادشاه ارمنستان را شکست میدهد و از خونش میگذرد و فارنوس پادشاه ماد را به همین سان شکست میدهد ولی او را به دار می‌آویزد. برپایهٔ این داستان او همهٔ همسایه‌های آسیایی‌اش به جز هندوستان و بلخ را می‌گشاید. آنگاه او با سپاهی دو میلیونی به جنگ اُکسوارتس پادشاه بلخ می‌رود، هنگامی که شهر را در محاصره دارد سمیرامیس همسر یکی از افسرانس به نام اوننس را می‌بیند، وی را از همسرش جدا کرده و به همسری خود در می‌آورد. فرزند آنها نینیاس در آینده جانشین نینوس میشود.
نینوس کهنترین شناسه از شخصیت نمرود در تورات است زیرا در تورات (سفر پیدایش) بنیادگذار نینوا نمرود است. اگرچه در جای دیگر این کتاب آشور فرزند سام را پدیدآورندهٔ نینوا دانسته‌اند.
محض اطلاع از خبر اساطیری جالب کتسیاس مطالب وی در این باب را در اینجا می آوریم گرچه این نوشته نیاز به اصلاحات دارد و خود اسطوره ای بر پایه حدس و گمانه زنی های پیشین است.
نینوس :از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
نقشهٔ سرزمین‌های زیر فرمان نینوس برپایهٔ نوشته‌های یونانی
نینوس یا نینوس (به یونانی: Νινύας) برپایهٔ نوشته‌های تاریخنگاران یونانی بنیادگذار شهر نینوا بوده‌است. شخصیت تاریخی نینوس امروزه به درستی آشکار نیست و می‌نماید دربارهٔ او آمیزه‌ای از تاریخ و افسانه در نوشته‌های یونانی راه یافته‌باشد.
هنرهای بسیاری را چون پرورش سگ‌های شکاری بدو نسبت داده‌اند. گاه در اسطوره‌های یونانی وی را به گونهٔ یک قنطورس نمایانده‌اند.
نخستین بار از شاه نینوس و شهبانویش سمیرامیس در تاریخ ایران نوشتهٔ کتسیاس در حدود ۴۰۰ پیش از میلاد نام برده میشود. کتسیاس پزشک اردشیر دوم هخامنشی بوده و برپایهٔ نوشته‌های خودش به بایگانی شاهنشاهی ایران دسترسی داشته و از آن در نوشته‌هایش سود جسته‌است.
از نینوس در تاریخ همچنان از سوی اروپاییان نام برده شد تا اینکه با رمزگشایی خط میخی دیدی نو از تاریخ آشور به‌دست آمد.
او خود را فرزند بعل خوانده‌است. او ۵۲ سال فرمانروایی نموده‌است. بر پایهٔ نوشتهٔ کتسیاس آغاز فروپاشی‌اش سال ۲۱۸۹ (پیش از میلاد) بوده‌است. نینوس در ۱۷ سال همهٔ آسیای باختری را به یاری آریئوس پادشاه عربستان می‌گشاید. او که می‌خواهد نخستین امپراتوری تاریخ را به راه اندازد برزنس پادشاه ارمنستان را شکست میدهد و از خونش میگذرد و فارنوس پادشاه ماد را به همین سان شکست میدهد ولی او را به دار می‌آویزد. برپایهٔ این داستان او همهٔ همسایه‌های آسیایی‌اش به جز هندوستان و بلخ را می‌گشاید. آنگاه او با سپاهی دو میلیونی به جنگ اُکسوارتس پادشاه بلخ می‌رود، هنگامی که شهر را در محاصره دارد سمیرامیس همسر یکی از افسرانس به نام اوننس را می‌بیند، وی را از همسرش جدا کرده و به همسری خود در می‌آورد. فرزند آنها نینیاس در آینده جانشین نینوس میشود.
نینوس کهنترین شناسه از شخصیت نمرود در تورات است زیرا در تورات (سفر پیدایش) بنیادگذار نینوا نمرود است. اگرچه در جای دیگر این کتاب آشور فرزند سام را پدیدآورندهٔ نینوا دانسته‌اند.
یکشنبه، مرداد ۱۷، ۱۳۸۹
آیا اهورامزداپرستی با داریوش از مصر به ایران نیامده است؟
در اینکه داریوش هخامنشی جوان به عنوان سردار سپاه و نیزه دار کمبوجیه سوم در مصر حضوری فعال داشته و پیشتر در سر کسب مقام حکومتی هخامنشیان را در سر می پرورانده است، خبر داریم. از آنجاییکه پیش از داریوش از اهورامزدا (سرور بزرگ یا دانا) نام نشان درستی در ایران و بین النهرین دست نداریم، این سؤال را پیش می آورد که آیا باور اهورامزدا را داریوش با خود از مصر به ایران نیاورده است. در این صورت اهورامزدا همان هوروس (=هورو یعنی شاهین؛ عقاب) و اهریمن همان خصم جاودانی آزار دهنده چشمان او، خورشید (چشم راست) و ماه (چشم چپ) بوده است. اینکه اهورامزدای ایرانی گاهی با سری انسانی و تنی عقاب وار (سیمرغ) و گاهی با سر و یا بال عقاب و تنی انسانی تصویر میگردد دال بر این معنی است. پیش از عهد داریوش نام مشابهی که شبیه اهورامزدا است و در کتابخانه آشوربانیپال دیده شده است همانا آشورامزش است همچنانکه هومل دریافته است به معنی آشّور بزرگ است. هیچ منبعی ایرانی نام اهورامزدا را پیش از عهد داریوش بیان نکرده است. براین پایه نام اهورامزدا در اساس نه به معنی سرور دانا بلکه به معنی خالق- شاهین بزرگ (سیمرغ) است. چه بنا به لغت نامه ویکیپدیا "بنابراین در ایزدستان مصری میتوان حدود بیست هوروس (هورو، اهورا) را بازیافت که در میان آنان تشخیص هوروس بزرگ یا هاروئیس اهمیت بسیار دارد". هوروس مصری متصف به ایزد دانایی نیست تا به توان صفت مزدا (مز- دا= آفریدگار بزرگ) را به معنی دانا به وی تفویض نمود. در این صورت داریوش جوان سرمست کسب قدرت رابطه و پیوند استواری فرهنگی و سیاسی همراه با طرحهایی با حکمای دینی – سیاسی مصر بر قرار نموده بوده است. نگارنده قبلاً ردپای اهورامزدا و اهریمن را در دو ناستیای همزاد "خیر و شر"، "روز و شب" آریائیان کهن هندوایرانی؛ در رابطه با ایزد دانای آسمان شب وارونا- که ارتباط چندانی باهم ندارند- جستجو نموده بودم که با به میان آمدن مطالب اخیر باید به امان خدایان رها نمود. دو مطلب متوالی زیر که در دایرة المعارف طهور در مقولهً دین و باورهای ابتدایی مصریان باستان (2) ثبت شده است گواهی بر این ادعاست.
اعتقاد به دو نوع خدا در مصر باستان
محققان مدعى اند که مصریان قدیم به دو نوع خدا معتقد بودند: خداى مهربان و خوب، خداى زشت و نادرست؛ خدایان زشت و پلید را به صورت حیوانات درنده تصور مى کردند و خدایان خوب را به صورت انسان تلقى مى نمودند. آنان خدایان خوب را با تلفیقى از انسان و حیوان اهلى مجسم مى ساختند. پرستش خورشید؛ در دوره کشاورزى مصریان خورشید را یکى از خدایان مى دانستند و پرستش ان را واجب تلقى مى کردند؛ زیرا خورشید (رع- آتون) منبع گرما، براى رشد گیاهان نقش حیاتى داشت. خورشید، خداى آفتاب نام داشت. در تلقى مصریان، خورشید با قایقى از طلا هر روز از آسمان عبور مى کند و شبها در بیابان بسر مى برد. خداى طبیعیت؛ بحرانهاى جوى حاصله از طغیان رود نیل و گرما و سرماى صحرا که بادهاى موسمى 50 روزه را به دنبال داشت و سرانجام فرا رسیدن بهاران و وزیدن نسیم بهارى نیل و سرسبزى و خرمى صحرا، در تلقى مصریان به مرگ و حیات خداى طبیعت تعبیر مى شد بر این مبنا که: ست خداى بدکار و باد سوزان به اتفاق پنجاه نفر از نوکرانش مسئول آن بدکارى ها بود و خداى آتور (خدای جهان زیرین و مردگان) که به رویش کشتزارها یارى مى داد، به دست نوکران ست کشته مى شد و سپس در فصل نوین بهار زنده مى شود و به فعالیت مى پرداخت.
پرستش خورشید در مصر باستان
پرستش آفتاب در مناطق مختلف جهان سابقه اى دیرینه دارد و در مواردى از قرآن مجید (از جمله در سوره نمل، آیه 24) به آن اشاره شده است. به راستى در میان تمام خدایانى که در کنار آفریدگار پرستیده مى شدند، هیچ یک از آنها برکات بى پایان خورشید را نداشت. در غالب بلاد خدای معتبر همان خورشید بود که هر جا به اسمی در می آمد. مظاهر و اسامی متعدد این معبود خدایان معظم ملی مصر را ترتیب داد. در این میان بعضی در شهرت بر دیگران سر بودند، در مرتبه اول اوزیریس قرار داشت کمه با همسرش ایزیس و پسرش هوروس شریک بود. هوروس رب النوع خورشید طالع، که بایست Setn یاtyphoon مدام با ست که عفریت ظلمت می باشد، بجنگد. اوزیریس رب النوع خورشید غارب و زنش تیفون ازیس رب النوع آسمان و ماه و رع Ra (تا- بیتیت؟) مظهر جلال و کمال خورشید، خداوند کار آسمان بود. در مصر قدیم براى ساعات مختلف روز، خدایانى که نماینده خورشید بودند، قرار داده شد: مثلا خداى بامداد خپرع، خداى نیمروز رع و خداى شامگاهان اتوم بود. هم چنین سوسکى که سرگین گردان نامیده مى شود، نماینده خورشید در روى زمین به شمار مى رفت. مصریان قدیم آن حشره را بسیار مقدس مى دانستند و تصویر او را در طلسمات و بر سینه و پیشانى مجسمه پادشاهان ترسیم مى کردند و از آن برکت و نیکبختى مى خواستند.
Horus, (Louvre Museum), 'Shen rings' in his grasp.
دوستمان رضا مرادی غیاث آبادی نقش معادل ایرانی را در مطلب اخیر سایت خود "پژوهشهای ایرانی" نقش جدیدی از تصویر اهورا مزدای ایرانی پاسارگاد آورده است:
نگاره هخامنشی خدا اهورامزدا با چهار بال بر یک مُهر غلطان، پاسارگاد
اعتقاد به دو نوع خدا در مصر باستان
محققان مدعى اند که مصریان قدیم به دو نوع خدا معتقد بودند: خداى مهربان و خوب، خداى زشت و نادرست؛ خدایان زشت و پلید را به صورت حیوانات درنده تصور مى کردند و خدایان خوب را به صورت انسان تلقى مى نمودند. آنان خدایان خوب را با تلفیقى از انسان و حیوان اهلى مجسم مى ساختند. پرستش خورشید؛ در دوره کشاورزى مصریان خورشید را یکى از خدایان مى دانستند و پرستش ان را واجب تلقى مى کردند؛ زیرا خورشید (رع- آتون) منبع گرما، براى رشد گیاهان نقش حیاتى داشت. خورشید، خداى آفتاب نام داشت. در تلقى مصریان، خورشید با قایقى از طلا هر روز از آسمان عبور مى کند و شبها در بیابان بسر مى برد. خداى طبیعیت؛ بحرانهاى جوى حاصله از طغیان رود نیل و گرما و سرماى صحرا که بادهاى موسمى 50 روزه را به دنبال داشت و سرانجام فرا رسیدن بهاران و وزیدن نسیم بهارى نیل و سرسبزى و خرمى صحرا، در تلقى مصریان به مرگ و حیات خداى طبیعت تعبیر مى شد بر این مبنا که: ست خداى بدکار و باد سوزان به اتفاق پنجاه نفر از نوکرانش مسئول آن بدکارى ها بود و خداى آتور (خدای جهان زیرین و مردگان) که به رویش کشتزارها یارى مى داد، به دست نوکران ست کشته مى شد و سپس در فصل نوین بهار زنده مى شود و به فعالیت مى پرداخت.
پرستش خورشید در مصر باستان
پرستش آفتاب در مناطق مختلف جهان سابقه اى دیرینه دارد و در مواردى از قرآن مجید (از جمله در سوره نمل، آیه 24) به آن اشاره شده است. به راستى در میان تمام خدایانى که در کنار آفریدگار پرستیده مى شدند، هیچ یک از آنها برکات بى پایان خورشید را نداشت. در غالب بلاد خدای معتبر همان خورشید بود که هر جا به اسمی در می آمد. مظاهر و اسامی متعدد این معبود خدایان معظم ملی مصر را ترتیب داد. در این میان بعضی در شهرت بر دیگران سر بودند، در مرتبه اول اوزیریس قرار داشت کمه با همسرش ایزیس و پسرش هوروس شریک بود. هوروس رب النوع خورشید طالع، که بایست Setn یاtyphoon مدام با ست که عفریت ظلمت می باشد، بجنگد. اوزیریس رب النوع خورشید غارب و زنش تیفون ازیس رب النوع آسمان و ماه و رع Ra (تا- بیتیت؟) مظهر جلال و کمال خورشید، خداوند کار آسمان بود. در مصر قدیم براى ساعات مختلف روز، خدایانى که نماینده خورشید بودند، قرار داده شد: مثلا خداى بامداد خپرع، خداى نیمروز رع و خداى شامگاهان اتوم بود. هم چنین سوسکى که سرگین گردان نامیده مى شود، نماینده خورشید در روى زمین به شمار مى رفت. مصریان قدیم آن حشره را بسیار مقدس مى دانستند و تصویر او را در طلسمات و بر سینه و پیشانى مجسمه پادشاهان ترسیم مى کردند و از آن برکت و نیکبختى مى خواستند.
Horus, (Louvre Museum), 'Shen rings' in his grasp.
دوستمان رضا مرادی غیاث آبادی نقش معادل ایرانی را در مطلب اخیر سایت خود "پژوهشهای ایرانی" نقش جدیدی از تصویر اهورا مزدای ایرانی پاسارگاد آورده است:
نگاره هخامنشی خدا اهورامزدا با چهار بال بر یک مُهر غلطان، پاسارگاد
مکانهای اساطیری هبوط آدم، حوا، ابلیس و مار
یک لحظه پیش که کتاب تاریخ انبیاء از آدم تا خاتم را ورق میزدم دیدم نوشته شده است:
" به اتفاق کلیه مورخین ملل جهان آدم از بهشت به کوه سراندیب؛ حوا به جده فرود آمدند... ابلیس به بسان و مار به اصفهان فرود آمدند (مروج الذهب، صفحه 24، جلد 1)." کوه بلند سراندیب باید هم منظور هیمالیا باشد و هم جزیره سیلان، چون یمه و یمی (خدا-انسانهای همزاد و میرای جهان زیرین) هم ایزدان سمت هیمالیا و هم سمت جنوب هندوستان و جزیره سیلان بوده اند. جده هم که معلوم است به سبب معنی نامش محل والدهً بشریت به شمار رفته است. بسان (خاک درخشان) نام شهری در اسرائیل بوده است که مطابق تورات اوج (عوج، غول اساطیری) بر آن فرمانروایی داشته است. سر انجام مسلم به نظر میرسد مار اساطیری هبوط کرده به اصفهان همان ماروتاش (مار-تن) ایزد اژدهاوش آتشین دم منطقه اصفهان بوده است. ماربین (مار درخشان) معبد همین ایزد به شمار می رفته است.
روایتهای شیعی دیگری متفاوت با روایت فوق وجود دارند که یکی از آنها را از وبلاگ منسوب به امام حسین به عینه نقل میکنیم:
مکان هبوط حضرت آدم و حوا از بهشت
شیطان چون نتوانست وارد بهشت شود ، پس نزد هر یک از حیوانات بهشت آمد و التماس کرد تا به واسطه آنها وارد بهشت شود تا آدم را بفریبد و هیچ کدام قبول نکردند تا اینکه طاووس را دید و به او گفت : مرا در خویشتن پنهان کن و پیش آدم ببر تا با حیله ای دشمن خود را از بهشت بیرون کنم .طاووس گفت : من این کار رو نمی کنم ولی تو را راهنمایی میکنم و پیش مار برو . شیطان راز خود را با مار در میان گذاشت و مار او را در بین دو نیش خود جای داد و او را وارد بهشت کرد . به هر حال شیطان آدم را فریفت و باعث هبوط او به زمین شد .
حضرت آدم (ع) بر کوه صفا فرود آمد و کوه صفا را به این دلیل صفا نامیدند که مصطفی و برگزیده او یعنی آدم بر آن فرود آمد. حضرت حوا بر کوه مروه فرود آمد و آن را به این جهت مروه نامیدند که "مرئه " برآن فرود آمد ، پس از برای آن کوه نامی از نام زن اشتقاق کردند.
طاووس در حوالی حبشه ، مار در اصفهان ، و شیطان هم بنابر "ناسخ التواریخ" در سمنان فرود آمدند . (منابع : اصول کافی ، علل الشرایع ، الخصال ، قصص الانبیاء راوندی ، حیوه القلوب.)
در زبان هیتی نام حوا به حووائی به معنی "هبوط کرده" است. نام در زبانهای هیتی-سامی نام "آد-ام" معنی "پدری که [میوه] خورد" را میدهد. نام ایزد اورارتویی ماه و جنگ یعنی خالدی در زبان هیتی به معنی "نگهبان ارگ-معبد" را میدهد که معبدش در شهر اردینی (شهر ماه روشن) در موسی سیر (به زبان هیتی واقع در بلندی؛ به زبانهای سامی یعنی محل لنگر انداختن در سفر دریایی یا آسمانی) قرار داشت. معلوم است که نوح دریای بزرگ خیالی همین خالدی خدا منظور شده است. چون خالدی به صورت حالیادا در زبان هیتی به معنی ساکن معبد- ارگ یا کشتی درخشان ماه است. ولی اساطیر ارامنه همسر او را تحت نام ساندرامت (الهه سر سبزی و جهان زیرین) ساکن کوه اندرون کوه آرارات معرفی می نمایند که مروت- هروت (ایزد کامل و جنگجوی) ابرها را برای باریدن بدان سوی رهنمون می شده است. لذا معلوم میشود چرا کشتی نوح از سمت بین النهرین اوتناپیشتیم به سمت موسی سیر و کوه نیسیر سمت کردستان ایران به سمت سر بالایی رفته و در قلهً کوه آرارات لنگر انداخته است.
" به اتفاق کلیه مورخین ملل جهان آدم از بهشت به کوه سراندیب؛ حوا به جده فرود آمدند... ابلیس به بسان و مار به اصفهان فرود آمدند (مروج الذهب، صفحه 24، جلد 1)." کوه بلند سراندیب باید هم منظور هیمالیا باشد و هم جزیره سیلان، چون یمه و یمی (خدا-انسانهای همزاد و میرای جهان زیرین) هم ایزدان سمت هیمالیا و هم سمت جنوب هندوستان و جزیره سیلان بوده اند. جده هم که معلوم است به سبب معنی نامش محل والدهً بشریت به شمار رفته است. بسان (خاک درخشان) نام شهری در اسرائیل بوده است که مطابق تورات اوج (عوج، غول اساطیری) بر آن فرمانروایی داشته است. سر انجام مسلم به نظر میرسد مار اساطیری هبوط کرده به اصفهان همان ماروتاش (مار-تن) ایزد اژدهاوش آتشین دم منطقه اصفهان بوده است. ماربین (مار درخشان) معبد همین ایزد به شمار می رفته است.
روایتهای شیعی دیگری متفاوت با روایت فوق وجود دارند که یکی از آنها را از وبلاگ منسوب به امام حسین به عینه نقل میکنیم:
مکان هبوط حضرت آدم و حوا از بهشت
شیطان چون نتوانست وارد بهشت شود ، پس نزد هر یک از حیوانات بهشت آمد و التماس کرد تا به واسطه آنها وارد بهشت شود تا آدم را بفریبد و هیچ کدام قبول نکردند تا اینکه طاووس را دید و به او گفت : مرا در خویشتن پنهان کن و پیش آدم ببر تا با حیله ای دشمن خود را از بهشت بیرون کنم .طاووس گفت : من این کار رو نمی کنم ولی تو را راهنمایی میکنم و پیش مار برو . شیطان راز خود را با مار در میان گذاشت و مار او را در بین دو نیش خود جای داد و او را وارد بهشت کرد . به هر حال شیطان آدم را فریفت و باعث هبوط او به زمین شد .
حضرت آدم (ع) بر کوه صفا فرود آمد و کوه صفا را به این دلیل صفا نامیدند که مصطفی و برگزیده او یعنی آدم بر آن فرود آمد. حضرت حوا بر کوه مروه فرود آمد و آن را به این جهت مروه نامیدند که "مرئه " برآن فرود آمد ، پس از برای آن کوه نامی از نام زن اشتقاق کردند.
طاووس در حوالی حبشه ، مار در اصفهان ، و شیطان هم بنابر "ناسخ التواریخ" در سمنان فرود آمدند . (منابع : اصول کافی ، علل الشرایع ، الخصال ، قصص الانبیاء راوندی ، حیوه القلوب.)
در زبان هیتی نام حوا به حووائی به معنی "هبوط کرده" است. نام در زبانهای هیتی-سامی نام "آد-ام" معنی "پدری که [میوه] خورد" را میدهد. نام ایزد اورارتویی ماه و جنگ یعنی خالدی در زبان هیتی به معنی "نگهبان ارگ-معبد" را میدهد که معبدش در شهر اردینی (شهر ماه روشن) در موسی سیر (به زبان هیتی واقع در بلندی؛ به زبانهای سامی یعنی محل لنگر انداختن در سفر دریایی یا آسمانی) قرار داشت. معلوم است که نوح دریای بزرگ خیالی همین خالدی خدا منظور شده است. چون خالدی به صورت حالیادا در زبان هیتی به معنی ساکن معبد- ارگ یا کشتی درخشان ماه است. ولی اساطیر ارامنه همسر او را تحت نام ساندرامت (الهه سر سبزی و جهان زیرین) ساکن کوه اندرون کوه آرارات معرفی می نمایند که مروت- هروت (ایزد کامل و جنگجوی) ابرها را برای باریدن بدان سوی رهنمون می شده است. لذا معلوم میشود چرا کشتی نوح از سمت بین النهرین اوتناپیشتیم به سمت موسی سیر و کوه نیسیر سمت کردستان ایران به سمت سر بالایی رفته و در قلهً کوه آرارات لنگر انداخته است.
شنبه، مرداد ۱۶، ۱۳۸۹
استاونه باستانی همان آشخانه خراسان شمالی است
به نظر میرسد شهری در شمال خراسان که اشکانیان از آن برخاسته اند، یعنی آستاونه همان آشخانه باشد. چون یونانیان "ش" را "س" تلفظ مینموده اند. و اگر "ت" در مابعد حرف "س" مبدل به هم به شمار بیاوریم و در نظر بگیریم وانه همان خانه است؛ به یکی بودن آشخانه با شهر کهن آستاوانه میرسیم. به نظر میرسد شهر هشت محله داشته است و از این رو "اشت- وانه" (آستاوانه) نامیده شده بوده است. در این منطقه نامهای شهر قاضی و کشانک را می توان از ریشه کاس (کاش، انگور و آب انگور) و نام منطقه آنجا یعنی سملقان را از ریشه کُردی به معنی علفزار گرفت. نام روستای عشق آباد این منطقه را نظر به نام عشق آباد (چال طرخان) در سمت ری و وجود قناتهای(کهریزکهای) این مناطق ، به معنی محل قنات و سفره آبی گرفت (از ریشه آو-شی-اک).در سمت آشخانه، روستا و ساختمانی باستانی -که آتشکده پنداشته شده است- به نام اسپاخو (از ریشه سپا-کو، به معنی محل سپاهیان) وجود دارد که تاریخ آن را به دوره اشکانی یا ساسانی می رسانند. انتساب تاریخ بنا به دوره ساسانی درست تر به نظر میرسد. در این صورت برای حفظ مرزهای شمالی خراسان در مقابل صحرانشینان بنا شده بوده است. دژ اصلی این نواحی خود شهر بجنورد (بیج- ین- ورت= حصار گرداگرد اصلی) بوده است.
نام و نشان تاریخی شهر اسفراین
در خراسان شمالی نام مرموز شهر کهن اسفراین نیز جای بررسی دارد. به نظر نگارنده نامهای کهن این شهر یعنی اسفراین (در هیئت سپَ- رَیین= شکست دهنده ذلت و خواری) و مهرگان (محل مهر و شادی) در کنار هم مفهومی از شادابی و نشاط در این منطقه نسبتاً سر سبز خراسان ارائه می نمایند. مهرگان (شهر نشاط و مهر) همچنین نامی بر شهرکی بوده که به فاصله دو روز راه از اسفراین قرار داشته است و این مطابق قصبهً انوشیروان (روان جاویدان) در سمت شمال شرقی آن است. نامهای ویرانه شهر بلقیس (بِل-خوئیش) و فقت دژ (پا-گات- دژ) را در حوالی اسفراین و روستای نوشیروان به ترتیب می توان به معانی شهر خوشی (= اسفراین) و دژ محل پاسداری گرفت. در دایرة المعارف بزرگ اسلامی دبا در باره تاریخچه و نام و نشان این شهر و شهرکی در جوار آن چنین اطلاعاتی به دست داده شده است: "نام این شهر به صورتهای سبراین حدود العالم، 0، 9، سفراین تاریخ سیستان، 51، اسپراین بیهقى، 14، اسپرایین برهان قاطع، 18 و اسفرائین ثعالبى، یتیمه...، 37؛ یاقوت، 46؛ قزوینى، 95 نیز آمده است.
از گذشته دیرینه این شهر آگاهیهای روشنى در دست نیست و معلوم نیست كه پیش از دوران ساسانى نیز آباد بوده است یا نه؟ همین قدر مى‌توان گفت كه به هنگام ورود مسلمانان به خراسان، شهری قدیم بوده است. اسفراین در 0 یا 1ق به دست عبدالله بن عامر گشوده شد و كهن‌ترین سند پس از اسلام كه از اسفراین یاد كرده، كتاب فتوح البلدان است بلاذری، 03-04، نیز نك: قدامه، 01؛ ابن اثیر، /24- 25، ولى از تخریب اسفراین به هنگام فتح آن گزارشى در مآخذ و منابع اسلامى دیده نشده است.
جغرافى نگاران و مورخان دوره اسلامى اسفراین را سرحد میان نیشابور و گرگان دانسته، و آن را از بلاد نیشابور نوشته‌اند. راه سراسری نیشابور به گرگان از دشتى مى‌گذشت كه اسفراین در وسط آن بود اصطخری، 17؛ ابن رسته، 71؛ مقدسى، 18؛ ابن حوقل، 28، 53، 56؛ ادریسى، 90.
جغرافیا نگاران قدیمى از جایى به نام مهرجان نام برده‌اند، اما برخى از آنان اسفراین و مهرجان را یك محل، و مهرجان را لقب اسفراین دانسته بیرونى، 70، و نوشته‌اند كه قباد ساسانى اسفراین را به سبب آب و هوای خوش آن مهرجان- مهرگان نامید، سمعانى 14؛ ابوالفدا، 49 و برخى دیگر به خصوص جغرافیانویسانى همچون اصطخری ص 84، ابن حوقل 56، مقدسى ص 52 كه از فواصل شهرهای خراسان یاد كرده‌اند، اسفراین و مهرجان را دو محل جدا از هم دانسته، و فاصله آن دو را دو روز راه نوشته‌اند. ادریسى علاوه بر آنكه اسفراین را به وفور نعمت و مردمش را به نیكى ستوده، مهرجان را جداگانه وصف كرده است كه شهری آباد، دارای میدانها و بازارها بوده است ص 90، 92، ولى یاقوت حموی مهرجان را نام قدیم اسفراین دانسته كه بعدها این نام به دهكده‌ای در كنار شهر اسفراین داده شده است. به گفته وی ناحیه اسفراین 51 قریه را شامل مى‌شده است 46-47، 98 - 99.
به نوشته مؤلف ناشناخته حدود العالم، اسفراین «شهری آبادان و با نعمت» بوده است ص 9. یكى از علویان زیدی طبرستان به نام حسن ابن حمزه كه شاعری توانا بود، در سده ق در سفری به قصد آستان بوسى امام هشتم از منازل میان راه از جمله اسفراین در قصیده‌ای عربى یاد كرده است ابن اسفندیار، 02- 05.
زكریای قزوینى مردم اسفراین را اهل خیر و صلاح دانسته است ص 95. حمدالله مستوفى اسفراین را شهری متوسط دانسته، و از كاسه بزرگى با محیطى برابر 2 «گز خیاطى» كه از روی ساخته شده، و در مسجد شهر قرار داشته، سخن گفته است. به نوشته وی در شمال اسفراین قلعه محكمى بوده كه آن را «دز صعلوك» مى‌خواندند. هوای اسفراین معتدل و آب آن از رودخانه است، اما توابعش دارای قنوات بوده‌اندص49. زین‌العابدین‌شیروانى‌اسفراین را قصبه‌ای دلنشین، با آبى «معتدل» و هوایى «بهجت قرین» دانسته كه «میوه سردسیرش ممتاز و گردكانش بامتیاز» بوده است ص 47." (قدرت‌الله روشنى‌زعفرانلو).
در خراسان شمالی نامهای دیگری است که تعیین معنی شکل ظاهر آنها مشکل می نماید. معانی محمتل آنها از این قرار است: فاروج (واقع در بالای اوج و بلندی؛ لابد محلات موجی تپه و تپه کل آن)، سنخواست (بنشن خوست= محل حبوبات از نوع بنشن)، لوجلی (لوچلی= به ترکی محل خاک رس کشاورزی) و سرانجام شوقان که مسلم به نظر میرسد به معنی محل منسوب به شکاف[=شغ، علی القاعده صورتی از همان شو] کوه باشد چه در باب آن معصومه بادنج می آورد: "ظاهراً نخستین بار نام شوقان در 658 ، در تاریخ جهانگشای جوینی (ج3، ص262)، آمده است. علامه قزوینی، مصحح كتاب، ضبط یاد شده و صورتهای دیگر آن، مانند بنفاق، بیلقان، شعبان، و باسقاق، را همان شوقان دانسته است (همان، ج3، حواشی، ص427). در نزهة‌القلوب (ص150، پانویس3) این نام به صورتهای شقان و شعان و سفان و شتان، ضبط شده است. در قرن هشتم، حمداللّه مستوفی آن را شهری متوسط از اقلیم چهارم، دارای بیست دیه و هر نوع محصول دانسته (ص150)، همچنین از كوهی به نام شقان، با شكافی كه از آن به میزان دو آسیاب‌گردان آب خارج می‌شده، یاد كرده است (همان، ص197). در جریان قیام سربداران (737ـ788)، قلعه شقان در 766 به دست پهلوان حسن دامغانی (حك: 762ـ766)، از امرای سربداری، تصرف شد (دولتشاه سمرقندی، ص286). در قرن نهم، شقان قصبه ولایت شقان و جوربد محسوب می‌شد (حافظ ابرو، ج2، ص83) و درویشانی مانند شیخ سعدالدین شقانی رواسی و برادر وی، شیخ جمال‌الدین یوسف شقانی رواسی، در آنجا حضور داشتند (رجوع کنید به ابن كربلائی، ج2، ص241)."
نام و نشان تاریخی شهر اسفراین
در خراسان شمالی نام مرموز شهر کهن اسفراین نیز جای بررسی دارد. به نظر نگارنده نامهای کهن این شهر یعنی اسفراین (در هیئت سپَ- رَیین= شکست دهنده ذلت و خواری) و مهرگان (محل مهر و شادی) در کنار هم مفهومی از شادابی و نشاط در این منطقه نسبتاً سر سبز خراسان ارائه می نمایند. مهرگان (شهر نشاط و مهر) همچنین نامی بر شهرکی بوده که به فاصله دو روز راه از اسفراین قرار داشته است و این مطابق قصبهً انوشیروان (روان جاویدان) در سمت شمال شرقی آن است. نامهای ویرانه شهر بلقیس (بِل-خوئیش) و فقت دژ (پا-گات- دژ) را در حوالی اسفراین و روستای نوشیروان به ترتیب می توان به معانی شهر خوشی (= اسفراین) و دژ محل پاسداری گرفت. در دایرة المعارف بزرگ اسلامی دبا در باره تاریخچه و نام و نشان این شهر و شهرکی در جوار آن چنین اطلاعاتی به دست داده شده است: "نام این شهر به صورتهای سبراین حدود العالم، 0، 9، سفراین تاریخ سیستان، 51، اسپراین بیهقى، 14، اسپرایین برهان قاطع، 18 و اسفرائین ثعالبى، یتیمه...، 37؛ یاقوت، 46؛ قزوینى، 95 نیز آمده است.
از گذشته دیرینه این شهر آگاهیهای روشنى در دست نیست و معلوم نیست كه پیش از دوران ساسانى نیز آباد بوده است یا نه؟ همین قدر مى‌توان گفت كه به هنگام ورود مسلمانان به خراسان، شهری قدیم بوده است. اسفراین در 0 یا 1ق به دست عبدالله بن عامر گشوده شد و كهن‌ترین سند پس از اسلام كه از اسفراین یاد كرده، كتاب فتوح البلدان است بلاذری، 03-04، نیز نك: قدامه، 01؛ ابن اثیر، /24- 25، ولى از تخریب اسفراین به هنگام فتح آن گزارشى در مآخذ و منابع اسلامى دیده نشده است.
جغرافى نگاران و مورخان دوره اسلامى اسفراین را سرحد میان نیشابور و گرگان دانسته، و آن را از بلاد نیشابور نوشته‌اند. راه سراسری نیشابور به گرگان از دشتى مى‌گذشت كه اسفراین در وسط آن بود اصطخری، 17؛ ابن رسته، 71؛ مقدسى، 18؛ ابن حوقل، 28، 53، 56؛ ادریسى، 90.
جغرافیا نگاران قدیمى از جایى به نام مهرجان نام برده‌اند، اما برخى از آنان اسفراین و مهرجان را یك محل، و مهرجان را لقب اسفراین دانسته بیرونى، 70، و نوشته‌اند كه قباد ساسانى اسفراین را به سبب آب و هوای خوش آن مهرجان- مهرگان نامید، سمعانى 14؛ ابوالفدا، 49 و برخى دیگر به خصوص جغرافیانویسانى همچون اصطخری ص 84، ابن حوقل 56، مقدسى ص 52 كه از فواصل شهرهای خراسان یاد كرده‌اند، اسفراین و مهرجان را دو محل جدا از هم دانسته، و فاصله آن دو را دو روز راه نوشته‌اند. ادریسى علاوه بر آنكه اسفراین را به وفور نعمت و مردمش را به نیكى ستوده، مهرجان را جداگانه وصف كرده است كه شهری آباد، دارای میدانها و بازارها بوده است ص 90، 92، ولى یاقوت حموی مهرجان را نام قدیم اسفراین دانسته كه بعدها این نام به دهكده‌ای در كنار شهر اسفراین داده شده است. به گفته وی ناحیه اسفراین 51 قریه را شامل مى‌شده است 46-47، 98 - 99.
به نوشته مؤلف ناشناخته حدود العالم، اسفراین «شهری آبادان و با نعمت» بوده است ص 9. یكى از علویان زیدی طبرستان به نام حسن ابن حمزه كه شاعری توانا بود، در سده ق در سفری به قصد آستان بوسى امام هشتم از منازل میان راه از جمله اسفراین در قصیده‌ای عربى یاد كرده است ابن اسفندیار، 02- 05.
زكریای قزوینى مردم اسفراین را اهل خیر و صلاح دانسته است ص 95. حمدالله مستوفى اسفراین را شهری متوسط دانسته، و از كاسه بزرگى با محیطى برابر 2 «گز خیاطى» كه از روی ساخته شده، و در مسجد شهر قرار داشته، سخن گفته است. به نوشته وی در شمال اسفراین قلعه محكمى بوده كه آن را «دز صعلوك» مى‌خواندند. هوای اسفراین معتدل و آب آن از رودخانه است، اما توابعش دارای قنوات بوده‌اندص49. زین‌العابدین‌شیروانى‌اسفراین را قصبه‌ای دلنشین، با آبى «معتدل» و هوایى «بهجت قرین» دانسته كه «میوه سردسیرش ممتاز و گردكانش بامتیاز» بوده است ص 47." (قدرت‌الله روشنى‌زعفرانلو).
در خراسان شمالی نامهای دیگری است که تعیین معنی شکل ظاهر آنها مشکل می نماید. معانی محمتل آنها از این قرار است: فاروج (واقع در بالای اوج و بلندی؛ لابد محلات موجی تپه و تپه کل آن)، سنخواست (بنشن خوست= محل حبوبات از نوع بنشن)، لوجلی (لوچلی= به ترکی محل خاک رس کشاورزی) و سرانجام شوقان که مسلم به نظر میرسد به معنی محل منسوب به شکاف[=شغ، علی القاعده صورتی از همان شو] کوه باشد چه در باب آن معصومه بادنج می آورد: "ظاهراً نخستین بار نام شوقان در 658 ، در تاریخ جهانگشای جوینی (ج3، ص262)، آمده است. علامه قزوینی، مصحح كتاب، ضبط یاد شده و صورتهای دیگر آن، مانند بنفاق، بیلقان، شعبان، و باسقاق، را همان شوقان دانسته است (همان، ج3، حواشی، ص427). در نزهة‌القلوب (ص150، پانویس3) این نام به صورتهای شقان و شعان و سفان و شتان، ضبط شده است. در قرن هشتم، حمداللّه مستوفی آن را شهری متوسط از اقلیم چهارم، دارای بیست دیه و هر نوع محصول دانسته (ص150)، همچنین از كوهی به نام شقان، با شكافی كه از آن به میزان دو آسیاب‌گردان آب خارج می‌شده، یاد كرده است (همان، ص197). در جریان قیام سربداران (737ـ788)، قلعه شقان در 766 به دست پهلوان حسن دامغانی (حك: 762ـ766)، از امرای سربداری، تصرف شد (دولتشاه سمرقندی، ص286). در قرن نهم، شقان قصبه ولایت شقان و جوربد محسوب می‌شد (حافظ ابرو، ج2، ص83) و درویشانی مانند شیخ سعدالدین شقانی رواسی و برادر وی، شیخ جمال‌الدین یوسف شقانی رواسی، در آنجا حضور داشتند (رجوع کنید به ابن كربلائی، ج2، ص241)."
اشتراک در:
پست‌ها (Atom)