مطلبی بر گرفته از انترنت که برای بررسی و آشنایی با زبان عیلامی جالب است

برای استفاده راحت تر و بردن متن به سمت چپ و ترجمه متون آلمانی به انگلیسی از امکان ترجمه انگلیسی آن که در کنار همان عنوان در انترنت موجود است، استفاده شود.
ON THE CURRENT STATE OF ELAMITE LEXICOGRAPHY
Ran Zadok
A. Elamite words are recorded both in Elamite and non-Elamite sources1. Elamite
lexical material is documented from the second half of the third millennium through
the second third of the first millennium B.C., a period of nearly 2000 years. Thus
Elamite is one of the oldest and most continuously used languages of the ancient Near
East. It has four chronological phases («dialects»), viz. Old, Middle, Neo and Achaemenid
Elamite (OE, ME, NE and AE respectively). The documentation from each
phase is very uneven (for a survey and a complete list of the sources see Reiner 1969,
57ff. and Steve 1992, 19-24 respectively, to which add Beckman 1991, Diakonoff and
Jankowska 1990, Herrero and Glassner 1991, 1993). OE has only two more or less
intelligible texts (a treaty and a royal inscription). Other OE texts (all from Mesopotamia)
are largely incomprehensible incantations and related texts; even their linguistic
affiliation is obscure in several cases. The rest of the earliest documentation is
recorded in hieroglyphic scripts which are not yet deciphered (cf. Damerow and Englund
1989). Hinz's decipherment of several hieroglyphic texts is necessarily tentative.
He lists some material from these texts in his dictionary (see Hinz and Koch
1987, passim), but this step is premature and the material cannot be seriously
evaluated. In addition, there are some OE words in early Akkadian sources from Susa
(cf. below, C).
Contrary to the OE scanty material which is almost exclusively from Susa, the
richer ME corpus has a wider geographical distribution. In addition to texts from Susa
there are documents from several sites in Khuzistan (as well as from Liyan, modern
Bandar Bushehr). Noteworthy is a short text with an almost identical Akkadian version,
i.e. practically a bilingual inscription (Konig 1965, 67f.: 13B) from Dur-UntaS
(Chogha Zambll). Other Akkadian texts from the same site contain passages whose
topic resembles that of the Elamite ones. As expected of stereotypic royal inscriptions,
several such ME texts contain repetitive formulae (cf. Konig 1965, 46f., 84f.). Some
new material is contained in recently published texts from Haft Tepe (ancient
Kapnak)2. Some Elamite words are paired together with their Akkadian equivalents in
Forms quoted without references are listed in Hinz and Koch 1987 (where most of the secondary
literature quoted below is also listed), unless otherwise stated. Abbreviations (not listed in the
References below) follow CAD.
Note the following anthroponyms in MB texts from Kapnak (Herrero and Glassner 1993, 106:176,
11; 111: 184,7; 113: 188,9; 114f.: 190,3; 122: 199, I'; 124f.: 204, 6; 205, 1 If.; 134:217) which
are (at least partly) explicable in Elamite terms (figures refer lo Zadok 1984): At-ta-pu-up-la (18),
Ki-dc-en-ku-tc-er {108, 110), Ku-da-ah{-[...]) (if complete, to kuti/u- below, D?), Ku-ni-in-di (III
SEL 12 (1995)
242 R. Zadok
Babylonian lexical lists. These lists are not dated, but generally belong to the Standard
Babylonian «dialect» which is post-OB, viz. in this case coeval with ME and early NE
(cf. below, C).
The relatively numerous NE material is diverse and has a wide geographical distribution:
administrative documents from Anshan (Tall-i Malyan; early NE ace. to Steve
1992) and Susa (late NE), royal inscriptions from Susa and several mountainous sites
in western Elam, as well as epistolary documents which were found in Sargonid Nineveh,
but might have originated in Susiana. The very few juridical and religious texts
are also from Susiana. There are some NE inscribed seals.
AE has not only the richest documentation (statistically outweighing all the earlier
material) and the widest geographical distribution (cf. Jones and Stolper 1986, 248;
Koch 1993), but is also the most intelligible «dialect». This is largely due to the fact
that many of the royal inscriptions have parallel versions in languages which are
much better understood than Elamite (Akkadian and Old Persian; to a much limited
extent Aramaic). In addition, the abundant administrative documentation from Persepolis
contains numerous Iranian (notably Old Persian) loanwords, thereby enhancing
their comprehensibility. Regrettably, many AE documents containing Aramaic notes
are yet unpublished. The AE corpus also includes inscribed seals and a weight.
Vallat (NABU 1987/114) eliminates the pseudo-personal pronoun AE *kaS (merely a
graphic variant of HI).
B. Since 1987 we have at our disposal an Elamite dictionary which is practically
also a thesaurus and a concordance (Hinz and Koch 1987). The merits of these volumes
are considerable. The authors register in addition to words and names occurring
in the Elamite corpus, every lexical and onomastic item from non-Elamite texts (with
various degrees of plausibility). They also supply exhaustive cross-references. It is
therefore quite easy to find the pertinent items in the dictionary which is an indispensable
tool for everybody working on Elamite texts. It should be remembered that most
of the material registered in the 1316 pertinent pages of this dictionary is onomastic
(some names are - d u e to the maximum approach - linguistically irrelevant)3. Moreover,
Sumerograms, quasi-Sumerograms and (quasi-)Akkadograms are common
especially in NE and AE (the distinction between such logograms and genuine Meso-
2.common of kuni-1), Ku-uk-in-di-ir-ki (kuk-, 110, is presumably followed by a hitherto unknown
theophorous element which is perhaps related to the first component of U-in-di-ri-karak, 272), Kuum-
da-da (cp. N/LB Ku-um-mu-i-da-a-tm,, 82, 114), Ku-ra-te-er (apparently ending in -ratir,
196b), ^Si-mu-ut-un-ta-aS(222,236c, 270). El-la-ku-a (Hcrrero and Glassner 1993,135: 240) may
be identical with the divine name Elagu (name of Sarpanltu in Elam, Tallqvist, Golterepilheta,
452).
Most of the toponyms are now listed and discussed in F. Vallat et ah 1993, Les noms geographiquesdessourcessuso-
elamites (Wiesbaden; add, e.g., NE [Pu-hu-] sa-ma-tup). Does Hal-is-ra-t[i\
begin with /ia7-«land»?
On the Current State ofElamite Lexicography 243
potamian loanwords is not always clear, cf. Stolper 1984, 20-22). The following remarks
should not be understood as mere criticisms of this monumental achievement,
but largely as an attempt at a further refinement of the presentation and perspecuity of
the arrangement of the purely lexical material.
The authors list each item (even a mere graphic variant) separately. Their
consistent avoidance of lemmatization is understandable in view of the fact that
Elamite is so far an unaffiliated language (its hypothetical relationship to Proto-
Dravidian ace. to McAlpin 1981 has no practical consequences due to the
considerable chronological gap). Moreover, most of its lexemes resist any analysis,
let alone a smooth translation (cf. Reiner 1969, 65f). The few instances of such
translations in the dictionary are typically personal renderings due to clear
epistemological reasons known to everybody acquainted with the ceuvre of the senior
author. The treatment of the secondary literature is not complete. For instance, there is
no reference to Gershevitch's thought-provoking article (1979) s.v. kudda (the
occurrence of NE ku-da - if and only if it is a variant of ku-ud-da - casts doubt on
Gerhevitch's assumption [1979, 132] that AE ku-ud-da is merely a grapheme). In view
of the considerable efforts at clarifying fundamental issues of Elamite grammar it
would have been worthwhile to list together at least the verbal forms (in the broadest
sense) under a common denominator, such as a stem (for AE see, e.g., the list in
Paper 1955, 38ff; cf. the «Glossary» in Hallock 1969, pass.). This would have been
very useful for future work on Elamite grammar, especially the verbal system. Such
lists have to be compiled for each period separately. Compare, for the time being (for
AE only) Hallock 1969, 664-776, Glossary, s. vv. baki(ra)-, bah-, be-, bela-, bera-,
besa-, bed-, da-, dau-, du-, dukka-, dunu-, ELma-, hadu-, hallu-, halpi-, halsa-, hani-,
hanu-, hapi-, hapu-, hara-, hartu-, haSa-, hatarri-, hazza-, huba-, hupa-, huSi-, hutta-,
ibba-, iddu-, ima-, ipSi-, irra-, izzi-, kani-, kappa-, (kariza-), karsu-, kaSe-, katu, kaza-,
kelu-, kera-, keti-, kezza-, ki-, kiti-, kurma-, kurra-, kuSi-, kuti-, la-, laki-, lati-, li-, lilu-,
lima-, lipu-, liri-, ma-, maki-, marri-, mati-, mazte-, mazzi-, mika-, mite-, murda-,
muSa-, na-, ni-, (nira-), nuSke-, nuti-, pari-, parru-, pida-, Ipiki-, pirra-, putta-, rabba-,
rati-, rippi-, ruka-, sa-, sapi-, sari-, sati-, si-, sira-, siti-, sitma-, suda-, suku-, sunki-
(substantive), Saka-, Salu- (substantive), SAnu-, Sara-, SAri-, Sana-, (Sasak/ Sas/Sika
etc.), Sera-, SeSki-, Sinnu-, Sura-, talii-, tarma-, tarti-, teri-, tinke-, tiri-, tite-, tukki-,
turna-, uki-, ulla-, umbe-, umi-, umma-, unsa-, uri-, zakke-, zami-, zappi-, zati-, zi-,
zibba-, zikka-, zilla-, and ziti- (altogether 131 verbal bases). The OE, ME and NE
texts contain slightly over 110 verbs (many identical with the AE ones). The
arrangement suggested above is a prerequisite for any statistical evaluation of the
chronological and areal distribution of the lexicon. Such an evaluation should be made
along the following lines: general number of lexemes (minus certain derivatives and
compounds) and separation of loanwords (Sumerian, Akkadian, Old Iranian, other).
Principles of calculation must take into account lexemes common to all periods, to
three periods (a. OE, ME, NE; b. ME, NE, AE; c. OE, NE, AE; d. OE, ME, AE), to two
periods (a. OE and ME; b. OE and NE; c. OE and AE; d. ME and NE; e. ME and AE;
f. NE and AE) and to one period only.
244 R. Zadok
C. Regarding degrees of plausibility, basically many items recorded in bilinguals
and lexical lists have a transparent meaning. At least the semantic category may be
inferred if found in a relatively clear context, notably Elamite loanwords in Akkadian
texts (Sumerian texts do not seem to contain any discernible Elamite vocables except
fornames):
OB (all from Susa unless otherwise stated) ha-am-da-gar/ga-ar/ri (mentioned together
with rabanu «mayor», conceivably a high official), ha-aS-Sa, ku-um-di-il-hi
(functionaries), te-ep-pe-er, te-pei\er) (NB te-ep-pe-er, NA te-ep-per) «scribe, bureaucrat
» (not «Oberrichter», AHw, 1347b); pu-/}u-£e-p/«Schreiberlehrling» (Hinz ap.
AHw, 878a), ki-pa-ru/rum (a high judicial official; ki-pa-ru also at NB Susa); ha-amdu-
u, hu-pir-ri-(ir-)ri-8a, hu-ut-H-iS, H-ri-Sa, lu-ur-Su, Sa-ab-ba-me-tu (professions); kudu-
uh-ta-aS, ku-uS-Su-ki (craftsmen/officials); hu-uh-pu-um «ein Bronzegefass», li-ikti-
ri-ik «garment», bar-ku-su (cf. NE bar-ku-Su, presumably a kind of textile), ba-aS-tela-
ak (? in a list of textiles; not listed in AHw and CAD), tu-ul-mi-it-ta («ein Gartengerat?
», AHw, 1369a), hu-ul-mu-un (or -iz-zal)-na (unclear; in an OB text from
Susa); am-ma ha-aS-du-uk «late (< «regretted» , F. Vallat) mother» and ha-wi-ir suuk-
ki-ir«a later king» are Elamite formulae in OB texts; su-uk-ki-sii-uk-ki, (hi-ih-)suuk-
ki-e/-im (to sunki «king» ace. to CAD S, 362); me-ru «hundred» (CAD M/2, 27);
su-mi-tu (~asumit(t)u ace. to AHw, 1057b; CAD S, 378a, s.v. sumftu: poss. loan from
Elam. su/imifti«stella?»); ul-b/pu-u «ein Gegenstand» (AHw, 1408a, Sem.?), Su-ha-Iulu
(poss. originally an anthroponym); OB wa-al-Sa = NE ma-al-Si-ia («alabaster», see
G. Bianchi, NABU 1987/31); OB and MB Elam si-i-a-a-ni (gen.), si-a-na-am/si-ianam
(ace). It is doubtful whether hu-ri-ni (Akkad. gen.; meaning unkn.; with a hypothetical
cognate from MB Nuzi) and gu-(u-)Sum «ein Schlachtopfer» are Elamite
words. MB ka-ha-ma is with a doubtful attribution and obscure denotation. NA has
\'u)b/pu-uh-la-Ie-e (a class of priests). All these words occur in texts from Elam (the
last one in a text concerning Elam). SB and N/LB (•'") si-im-ma-gir/gi-ir (AHw, 1045a),
which is recorded only in first-millennium Mesopotamia, may have a forerunner from
OB Susa (cf. Zadok 1991, 233, n. 5). Kidinnu «divine protection, divinely enforced
security* is recorded both in Elam and Mesopotamia after the OB period (only in
Elam in the OB period); na-a-bu/na-a-ab/nab-bu/na-bi «god» (outside Elam; in Ur III
and OB anthroponyms, SB lexical lists and a late-Assyrian royal inscription).
Vocables defined as «Elamite» are listed without context in SB lexical series
(notably malku = Sanv cf. Frank 1928, 39ff.). However, as pointed out by Reiner
(1969, 66), most of them do not appear in Elamite contexts (exceptions are Si-il-ha-ak
«strong» and ki-ri-ir «goddess»; cf. u-sa-an): mu-uh-te-er-ku-un «woman, female», ule-
er-ku-un «man, male» (both vocables, which are semantically related, apparently
contain the same final syllable, see Frank 1928, 41; both presumably compounds); paha-
nu «prince» (these three words may have cognates in Elamite texts, cf. Hinz and
Koch 1987, s.vv.); a-ri/tal «upper story», hu-uk «wood», pa-la-u = EREN «army».
Moreover, SamSa-ga-be-gal-zu (Akkad. Sammu ja/mu, a medicinal plant), which is
defined as Elamite in the lexical series Uruanna, is in all probability Kassite (see
Balkan, Kassit. Stud., 140 and cf. CAD S/l, 61f.). Elam. ti-in-na-ar (cf. Frank 1928,
40) and te-hu-ur are listed in malku = Sarru without an Akkadian equivalent. Pa-a-ar
On the Current State ofElamite Lexicography 245
(= Akkad. ze-rii, AHw, 836b: «Erzeugnis») is not explicitly defined as Elamite in the
same series, but is presumably such. Pal-tin-gu (pa-al-ti-gu, in the lexical series HAR.
gud) «ein Reisesessel» is perhaps Elamite (cf. AHw, 816b).
D. List of OE, ME and NE verbal bases (a sample of almost all the forms
beginning with a, b/p, d/t, g/k/q and e from Hinz and Koch 1987, 1-572, i.e. ca. 40 %
of the material; doubtful readings are excluded). I = Hallock's Conjugation I (2.sg.
also as imperative); II = Hallock's Conjugation n (Hallock [1965, 121] apparently
regards -Viand -Vka as free variants; ii 3.sg. = passive participle ace. to Reiner
1969, 84:5.1.2). Ill = Hallock's conjugation III (active participle ace. to Reiner 1969,
84:5.1.3, but passive participle ace. to Grillot-Susini and Roche 1987, 34, +/-
«connective» -a). Non-transparent forms are listed at the end. «Iter(ative)» is used
here as a purely morphological term and not in any functional sense. The same
applies to «final» t(i)-a, the function of which is not yet established (cf. Reiner 1969,
81:4.6.3; Grillot-Susini and Roche 1987, 33:13.2.1.1).
etV«toinsert»(?)
NE I l.sg. e-te-eh; II 3.sg. e-te-qa.
halpu- «to hammer» or sim.
NE I 3.pl. (+ «final» -t(i)-a) al-pu-uh-Su-ta.
kal(V)- (iter, kakl-) «toembroider»(?)
NE II 3.sg. kak-la-qa; kak-la-qa-qa (dittography of the preceding?).
kap(p)a- «to assemble» or sim. (lit. «to bag»?)
NE I 3.sg. kap-pa-iS (qa-ap-pa-aS), I. l.pl. qa-ap-pa-hu (< «enclitic» -i?); I 3.sg. (+
«connective» -a) qa-ap-pa-Sa; II 3.sg. qa-ap-pa-ak, III 3.sg. qa-ap-pa-an-ra; kap-pami-
in-ki-Sa «er hatte zu verschliessen begonnen(?)».
kakp- (iter.) ME I l.sg. ka-ak-pa-ah.
kar(r)a- «to adorn»
ME I l.sg. (+/- «connective» -a) kar-ra-ah (qa-ar-ra-ah), qa-ar-ra-ha; II 3.sg. qa-arra-
ak.
kaz(z)a «to hammer, forge, frame, notch»
ME I l.sg. ga-za-ah. Qa-az-za-ah-pi (apparently same as the preceding + -pi) is
rendered by Hinz and Koch 1987, 411 as «ich schmiedete fur sie (pl.)»; II 3.sg. (+/-
precative -na) qa-az-za-ak, qa-az-za-ak-na; NE II 3.sg. kas-zak/za-ak, kas-za-qa/qaiz-
za-qa; Ilm 3.sg. qa-za-ma-ik.
kakz- (iter.) NE II 3.sg. kak-za-ak, kak-za-ka; Urn 3.sg. kak-za-ma-ak. Qa-qa-ah-zaki
apparently has the same ending as II 3.sg., but its base seems to be misspelled (cf.
Hinz and Koch 1987, 437: «es ist geschmiedet worden»). Cf. NE (AN.BAR\g)-kaszi-
ra «ironsmith».
kilV- «to order»
ME I l.pl. (+ precative -na) gi-el-hu-na; III 2.sg. gi-el-at-ti (with -tt-<-nt-\ alternatively
12.sg.?).
kVnV- «to happen»(?)
246 R. Zadok
ME active participle (+/- precative -na/ni) ku-ni-en (also NE), ku-ni-en-na/ni. NE
active participle ki-ni-en; ki-ni-na (active participle + precative -na? cf. Hinz and
Koch 1987, 478: «geschehen seiend(?)»); Im 1. sg. (+ «connective» -a) ki-ni-ma-ha
«ich habe verwirklicht».
kirpV- «to strengthen*
ME I 2 .sg. (+ precative -na) ki-ir-pu-ut-na.
kiti- «to cleanse, purify»
ME I 2.sg. (+ precative -na) gi-ti-it-na; gi-ti-iS-pi-na (Grillot, DAFI 3, 1973, 161: «afin
que le ... les etablisse de facon stable»; Hinz and Koch 1987, 490: «sie sollen solche
sein, denen (etwas) gereinigt wird», cf. pa-ha-aS-pi-na «es soil sie (pi.) schiitzen»
ace. to Hinz and Koch 1987, 120); III 3.sg. gi-ti-in-ri; ? ki-ti-ir-ma-ah {-r-ma-h, cf.
Reiner 1969, 79, differently Hinz and Koch 1987, 471: «ich dichtete ab(?)»). NE I 2.
sg. gi-ti-it; active participle gi-tin. Ki-te-nu-uh is analyzed as kiti-nu-h by E. Reiner
(1969, 79), but Hinz and Koch (1987, 488) are of the opinion that the base is kitin and
translate «ich bannte».
kikt- (iter.?): ME I l.sg. ki-ik-ki-ti-ih (ki-ik-ki-te-eh) (the attempt of Hinz and Koch
1987, 466 to differentiate it from kiti seems less likely as it would result in several
homophonic roots with entirely different denotations).
kitin- cf. kiti- above.
kuki- «to guard»
ME I 2.sg. ku-ki-it-na, I 3.sg. ku-ki-iS-na (both + precative -na).
kul(l)a «to pray, offer»
OE I l.sg. ku-ul-la-ah; II 3.sg. ku-ul-la-ak (both also ME). ME I l.pl. ku-ul-la-hu; I
3.sg. (+ precative -ni) ku-ul-la-aS-ni; active participle ku-ul-la-an (Hinz and Koch
1987, 561: «er rufe an», but on 510, s.v. NE ku-Ia-an: «er wird, soil anrufen, bittflehen
»); III l.sg. ku-ul-la-an-ka, III 3.sg. ku-ul-la-an-ri. NE I l.sg. ku-la-ah (ku-ul-li(-
ih)), I 3.sg. (+ precative -na) ku-ul-la-aS-na; I 3.sg. (+ «final» -t(i)-a) ku-ul-la-aS-da;
active participle ku-la-an (cf. just above); II 3.sg. (+/- precative -na) ku-ul-lak, ku-ullak-
na.
kupa- «to raise, set up»
ME I l.pl. (+ precative -na) ku-ba-hu-na. NE I l.sg. ku-ba-ah (ku-pu-uh), I 3.sg. (+
precative -ni) ku-ba-aS-ni; II 3.sg. (+/- precative -ni) ku-ba-ak, ku-ba-ak-ni.
kura «to singe, scorch»
OE II 3.sg. ku-ra-ak (also ME; Scheil: «fut ruine»). ME I 2.sg. (+/- precative -ni) kura-
at, ku-ra-at-ni.
kurma- «to entrust»
NE II 3.sg. kur-ma-ak.
kurra «to arrange»
NE II 3.sg. kur-ra-ak.
kurV- «to bestow care» (same as the preceding?)
OE II 3.sg. (+ precative -li) ku-ru-uk-li. ME II 3.sg. (+ precative -na) ku-ru-uk-na.
kuSi «to build; bear children*
OE I 3.sg. (+ precative -li) gu-si-iS-li. ME I l.sg. (+/- precative -ni) ku-Si-ih, ku-Si-ihni,
I 3.sg. ku-si/Si-iS, I 3.pi. (+/- «connective» -a) ku-Si-ih-Si, ku-Si-ih-Sa; I l.sg. (+
«connective» -a) ku-Si-ha; I 3.sg. (+ «final» t(i)-a) ku-Si-iS-da/ta, I 3.pi. (+ «final» t(i)-
On the Current State ofElamite Lexicography 247
a) ku-Si-ih-iS/Si-ta; II 3.sg. (+/- precative -ni) ku-Si-ik, ku-Si-ik-ni; cf. ku-Si-ik-ii-be; III
m active participle ku-uS-ma-ni; ku-Si-ih-Si-ma (the function of -ma here is not clear;
Hinz and Koch 1987, 540: «sie haben sich ans bauen gemacht»; III l.sg. (+ mar
«sagte er sich» or «dachte er bei sich» ace. to Hinz and Koch 1987, 876, but -ma-r
conj. IV ace. to Grillot-Susini and Roche 1987, 35; cf. tunV- below) ku-Si-in-ki-mar
«ich bin ein Bauender (sagte er sich)». NE II 3.sg. ku-Si-qa; Illm 2.common (+
precative -na) ku-Si-man-da-na «nachdem du wiederaufgebaut hattest».
kukS- (iter.): ME I 3.pl. ku-uk-Si-ih-Si; I 3.sg. (+ «final» t(i)-a) ku-uk-Si-iS-ta (Hallock:
«hehadbuilt»).
kutu/i- «to carry (away), bear, uphold; guard»
OE I 2.sg. ku-te-et. ME I l.sg. (+/- «connective» -a/i) ku-tu-uh, ku-ut-ha/hi, I l.pl. kuut-
hu (hardly to be differentiated, pace Hinz and Kochl987, 568f.: «mitgefiihrt»); I
3.sg. (+ precative -nal) ku-tu-uS-[na\; I 3.sg. (+ «final» t{i)-a) ku-tu-uS-ta; active participle?
ku-tu/tu^-un (also NE), ku-du-ni (+ precative -ni ? cf. Hinz and Koch 1987,
499 with lit.: «er soil hegen»); III l.sg. ku-tu-un-ki. NE (partly with omission of -ti-) I
3.sg. ku-tu-iS, ku-iz, ku-iz-za (ku-iz-zi) (with «connective» -a/i); I 3.sg. (+ «final» t(i)-
a) ku-tu-iS-da, ku-iz-zi-da; III l.sg. ku-ti-in-ki, III 2,common kut-tin-ti.
paha- «to guard»
OE I l.sg. pa-a-ah; I 3.sg. (+ precative -li) ba-ah-si-li. ME II 3.sg. (+ precative -li)
ba-ak-li; pa-ha-aS-pi-na «es soil sie (pi.) schiitzen» (cf. kiti- above). NE I l.sg. pa-haah,
I 3.sg. pa-hi-iS; II 3.sg. (+ precative -ni) ba-ak-ni (pak-ni); ba-ak-ra «einer, der bewahrt
».
pahti- «to gladden»
ME I 3.p\. pa-ah-ti-ih-iS. NE I 3.sg./pl. pa-ah-ti-is; active participle pa-ah-ti-in.
pali- «make an effort»(?)
NE {-k- + -ma-n-ki) ba-( al-)li-ik-ma-an-ki «ich als einer, der sich abmuht».
pari- «to go to, arrive, issue»
ME I l.sg. pa-ri-ih. NE I l.pl. pa-ri-ut, II 3.sg. pa-ri-ik. Cf. pa-ri-ra «ein voriibergehender
»4,
parti- «to squander* (? Hallock); «to spoil» (? Hinz and Koch 1987)
OE II3.sg. (+precative -na) bar-ti-ik-na. ME III 3.sg. ba-ar-ti-in-ra.
patV- «to show plainly»
ME I 2.sg. (+ precative -na) pa-ta-at-na «que tu manifestes». NE active participle
ba-te-en, ba-te-na; II 3.sg. bat-te-qa.
pera- «to read»
NE III 3.sg. be-ra-an-ra; Illm l.sg. be-ra-an-man-qa, Illm 3.sg. be-ra-man-ra.
pili- «to put in place, restore; shape, create»
ME I 3.sg. (+ «final» t(i)-a) be-el-Si-ta; III 3.sg. be-H-in-ri (Grillot: «qui preserve*);
active participle pi-li-in. NE I l.sg. (+ «connective» -a) be-el-ha; II 3.sg. be-el-ik, beel/
ul-qa; active participle be-li-en.
pipl- (iter.): ME I l.sg. pi-ip-li-ih, active participle be-ip-H-en.
4 AE pa-raS'^-da contains the phonetic complement i? (AE and NE CVC-signs are indifferent to
vowel quality). Another, just possible, such complement may be exemplified by NE kur-^abal-laat.
248 R. Zadok
piSi- «to create»
ME II 3.sg. pi/piS-Si-ik.
pipS- (iter.): ME I l.sg. pi-ip-Si-ih (be-ip-si/Si-ih) (Vallat: «je (l')ai remis en etat»), I
3.sg. pi-ip-Si-iS (Scheil: «il fonda, construisit»); l.sg. (+ «connective» -a) pi-ip-Si-ya
(be-ip-Si-ya) (~be-ip-$i-ha, Grillot/Vallat: «j'ai restaure»); cf. pi-ip-Si-ya-ma; pi-ip-sirma-
an-ra «einer, der sich an erneuern macht»; be-ip-Si-ir-ma-ah, pi-ip-sir-mah (-r-mah;
see Reiner 1969, 79), is rendered by Grillot as «Jai etabli», by Stolper as «I
restored it» and by Hinz and Koch (1987, 194f.) as «ich machte mich ans Erneuern,
ich erneuerte allmahlich».
pitu/i- «to lose»
NE II 3.sg. pi-tu^-uk-qa.
pipt- (iter.): NE I 3.sg. (with «connective» -a) pi-ip-tu^-Sa (Grillot/Vallat: «ayant
efface»); active participle be-ip-te-na.
pirra- «to destroy»
OE I l.sg. pi-ir-ra-ah. NE II 3.sg. pi-ir-rak.
pitte- «to secure»
OE I 3.sg. pi-te-eS. ME I l.sg. pi-it-te-eh, I 3.sg. pi-it-te-iS; II 3.sg. pi-it-te-ga/qa; active
participle pi-te-en (also NE); pi-it-te-im-ma (+ -ma, cf. Reiner 1969, 79:4.5.2.1).
NE II 3.sg. pi-it-te-qa; HI 3.sg. pi-it-tin-ra; Illm 3.sg. pi-it-te-ma-an-ra.
putta- «to flee»
ME I l.sg. pu-ut-tah. NE II 3.sg. pu-ud-[d\a-qa.
ta- «to set, deposit; send»
OE I 3.pi. da-ah-Si (also NE). ME I l.sg. (+/- precative -ni) ta-ah (da-ah), tah-(ha-)ah
(this form is unexpected for this base like tah-ha-aS and ta-ha-qa below), ta-ah-ni, I
2.sg. (+/- precative -ni) ta-at, ta-at-ni, I 3.sg. (+ precative -ni) ta-aS-ni, I l.sg. (+
«connective» -a) da-ha, I 3.sg. (+ «final» -rior t(i)-a) ta-aS-ti {da-aS-da); II 3.sg. (+/-
precative -na/ni) ta-ak-ni, ta-ak-na, ta-ha-qa; III 3.sg. ta-an-ra/ri. NE I l.sg. da-ah, I
3.sg. (-(-/-precative -ni) ta-iS, da-aS-ni(ta-iS-ni), tah-ha-aS, I 3.pl. (+precative -ni) daah-
iS-ni; I l.sg. (+ «connective» -a) da-ha; I 3.pi. (+ «final» -f(j)-a) ta-ah-iS-da.
tatta (with reduplication): OE I l.sg. ta-at-ta-ah (also ME). ME I l.sg. (+/- precative
-ni) ta-at-tah/ta-ah, ta-at-tah-ni; I l.pl. (+ precative -na) ta-at-ta-hu-na; I 1 .pi. (+ «final»
t(i)-a) ta-at-ta-hu-ta; II 3.sg. da-at-ta-qa. NE I l.sg. da-ad-da-ah; active participle daad-
a-an.
tahha- «to help» (Hinz and Koch), Grillot «to make a common case, agree».
ME I 2.sg. (+/- precative -na) tah-ha-at, tah-ha-at-na (or to ta-1); cf. 1.3.sg. tah-ha-aSpi
«er stand ihnen bei»; II 3.sg. tah-ah-ak-ni; III 2.common tah-ha-an-ta, tah-ha-an-te,
III 3.sg. tah-ha-an-ra; III 3.pi. tah-ha-an-pi. NE I 3.pi. da-ah-ha-ah-Si (Stolper: commission;
order» or «assist»); II 3.sg. tah-ah-ak-ni, III 3.sg. tah-ha-an-ra (tah-ha-am-ri
seems to be the same form with n > m), III 3.pi. tah-ha-am-ba (with n > m); active participle
tah-ha-na. Cf. fa7}-/}/-ri«helper».
tallu/i- «to write»
ME I l.sg. ta-al-lu-uh, I 3.pi. ta-al-lu-uh-Su; I l.sg. (+ «connective» -a) da-al-lu-ha; I
3.pl. (+ «final» -t{i)-a) ta-al-lu-uh-Si-ta (ta-aI-lu-«Si»ih-Si-ta); II 3.sg. da/ta-al-Iu-qa.
NE I 3.sg. (+/- «connective» -a) tal-li-iS, tal-li-Sa; I 3.sg.(+ «final» t(i)-a) tal-li-iS-da.
On the Current State ofElamite Lexicography 249
tanu/i «to listen attentively, obey»
ME I 1. pi. (+ precative -na) ta-nu-hu-na; active participle da-ni-en.
tarma- «to complete»
NE active participle tar-ma-na.
tela- «to present, offer; direct»
ME II 3.sg. (+/- precative -ni(-e), -na, - li) te-la-ak, te-la-ak-ni(-e); te-la-ak-na, te-laak-
Ii; te-la-ak-ti-ni (as for -ti, it is an isolated form, perhaps for -ta in which case it
would be II 2.common, or - with Hinz and Koch 1987, 316 - a scribal error for te-laak-
ni). NE te-la-ak-ni.
tepu- «to shape, fashion»
ME I l.sg. te/ti-pu-uh. NE I l.sg. (+/- «connective» -a) ti-pu-uh (ti-pi-ih), ti-pi-ha
(Hallock: «I fashioned»).
tik(k)a- Grillot: «form, conceive, project»
OE II 3.sg. ti-ka-akr, ti-ga-in (form not clear, perhaps active participle; Hinz and Koch
1987, 323: «es werde [nicht] gewollt!»). NE I 3.sg. (+ precative -ni) ti-ik-ga-aS-ni;
active participle ti-ik-qa-an: III 3.sg. tuk-kan-ra; Him 3.sg. tuk-qa-man-ra.
tinki- «to send, bring back»
ME I l.sg. te-en-gi-ih «ich sandte»; I 3.pi. (+ «final» t{i)-a) te-en-gi-ih-Si-ta.
NE I 3.sg. (+ precative -ni) tin-gi-iS-ni; Him 3.sg. tin-gi-man-ra. *tintk- (iter.): I l.sg.
te-it-gi-ih.
tipi- «to write»
ME II 3.sg. (+ precative -ni) ti-pi-ik-ni. NE active participle (+ precative -na) ti-ippan-
na; II 3.sg. ti-pi-qa.
tiri/turu- «to speak, say, tell»
ME I 3.sg. (+/- precative -ni-e) tu^-ru-uS, tu^-ru-uS-ni-e; active participle tu^-ru-un; III
l.sg. tu^-ru-un-ka, III 3.sg. tu^-ru-un-ra/ri, ti-ri-in-ri; (-nu-n-k, see Reiner 1969, 79f.)
tu^-ru-nu-un-ki. NE I l.sg. tu-ru-uh, I 3.sg. (+/- precative -ni) fti4-nz-/.?/u,?(alsoME), &'-
ri-iS-ni; I l.sg. (+ «connective» -a) tu4-r[i]/ru-ha, ti-ri-ya; II 3,sg. (+/- precative -na/ni)
tur-uk {tu^-m-uk), tu^-ru-uk-ni, tu^-ru-qa, fi/4-ru-qa-na; III 3.sg. tu^-ru-un-ra, ti-ri-in-ra.
Cf. ti-ri-ip-pi.
tu- «to receive, take»
OE I 3.sg. du-uS; II 3.sg. duk. ME II 3.sg. tu^-uk, III 3.sg. du-un-ra. NE I l.sg. du-uh,
I 3.sg. (+/- precative -ni) du-uS, du-iS, du-iS-ni, I 3.pi. du/tu-uh-iS; I 3.sg. (+ connective*
-a) du-Sa; I 3.sg. (+ «final» t(i)-a) du-iS/uS-da, I 3.pi. (+ «final» t(i)-a) du-uh-
Su/uS-da (du-uh-iS-da); II 3.sg. du-(u)-qa, tu^-qa; III 2.common du-un-ti, III 3.sg. duman-
ra, III 3.pl. du-ma-am-ba.
tuka- «to feed»(?)
NE II 3.sg. du-uk-kak, du-uk-qa-ak, du-uk-qa-qa (Stolper: «fashioned(?)»).
tuki- «to choose»(?)
ME II 3.sg. tu-ki-ik. Cf. tu-ki-ra/ri «der/die auserwahlende».
tumpa- «to open»(?); Grillot: «installer»
ME I l.sg. tu-um-ba-ah (also NE), I 2.sg. tu-u[m\-ba-a[t]\ III 3.sg. tu^-um-pa-an-ra.
NE I 3.pi. (+ «final» t{i)-a) tu-um-ba-aS-da; II 3.sg. ti/tu-um-ba-qa (tu-ba-qa); active
participle ti/tu-im-ba-an; III 3.sg. tu-um-ba-an-ra. Cf. ti-um-pi-ir?
250 R. Zadok
tunV- «to give»
ME I l.sg. du-u-ni-ih (tu4-ni/ni4-ih), I 2.sg. (+ precative -ni) du-ni-it-ni, I 3.sg. (+/-
precative -ni) du-ni-iS, du-ni-iS-ni; I 3.pi. + precative -ni(-e) du-ni-ih-Si-ni(-e); I l.sg.
(+«connective» -a) du-ni-ha. NE I l.sg. du-ni-ih (du-nu-uh), I 3.sg. du-nu-iS/uS; I l.sg.
(+ «connective» -a) du-nu-ha, I 3.sg. (+ «connective» -a) du-nu-Sa; I 3.sg. (+ «final»
£(/')-a) du-nu-iS-da; II 3.sg. du-nu-qa. Ill l.sg. (+/- mar, cf. ad kuSi- above) du-nu-unku-
mar «ich will beschenken -denkt er bei sich».
turna- «to know»
ME I l.sg. du-ur-nah/na-ah, I 3.sg. du-ur-na-aS. NE I l.sg. (+ precative -ni) tur-nahni.
Vlma «to consider, think, plan»
NE I 3.pl. el-ma-ah-Si.
DOUBTFUL AND/OR HAPAX VERBAL FORMS (base not always known; renderings
taken from Hinz and Koch 1987)
ahpi-
NE I 3.sg. a-ah-pi-iS-ni (with precative -ni) «ermoge zeugen!(?)».
antu-
ME II 3.sg. an-du-uk-ni «wie geplant wurde(?)»; Vallat: «ete pris»; Grillot: wenlevee
».
er(V-)
NE II 3.sg. e-ri-iS.
kar(V-?)
NE kar-ut «wehre ab!(?)».
kat(V?)-
ME I l.sg. ka-tuh «ich bekronte(?)». NE qa-tu-uh «id.».
kirV- «to weave»
NE II 3.sg. ki-ra-ak.
kiri-
NE I l.sg. gi-ri-ih «ich verbiirgte(?)»; Grillot: «to favour, confer, honour».
kuni-
OE I l.sg. (+ precative -ni) ku-ni-ih-ni «ich mochte umschmeicheln». Cf. ku-ni-ir-ri
«einer, der umschmeichelt».
kuntik-
ME I l.sg. ku-un-ti-ig-gi-e/-ih«ichhie\t in Ehren(?)».
kup(V)-
ME I 2.pl. ku-up-pu-uh-ti«ihrhabt verpfandet(?)».
kurz-
NE II 3.sg. kur-za-ak «es wurde gewoben(?)», kur-za-qa «es ist g ewoben worden
(?)».
kusa-
ME II 3.sg. (+ precative -ni) ku-sa-ak-ni «es soil versagt sein».
pat- (verb?)
NE beft>ad-da-i$«er nahm, packte, griff» (Jusifov); «schusterte» (Hinz).
On the Current State ofEIamite Lexicography 251
Pu(?)-
ME I 3.pi. (+ precative -ni) pu-uh-Si-ni «sie sollen zerreissen».
pul-
ME III 3.sg. pu-lu-un-ri «einer, der zerschlagt».
pur(V-?)
ME I l.sg. pu-ra-ah «ich verwiinschte».
telp-
ME, NE II 3.sg. te-el-be-qa «es ist umhiillt».
telt(V-?)
NE active participle (+ precative -ni) te-el-te-en-ni «es moge gelingen».
tet(V-?)
NE active participle te-te-en «erschone(?)».
tiSh-
NE active participle tiS-ha-an «er wird iiberschwemmen».
tup(V-?)
ME I 2.sg. du-ub-ba-at; I 3.sg. (+ precative -na) du-ub-ba-aS-na «er soil treten».
tur(V-?)
NE active participle tu-ri-en «er wird verwirklichen».
ME active participle tu-ur-ri-na «sich unterworfen habend».
base unknown
NE II 3.sg. a-lik«cs wurde gesaubert(?)».
NE II 3.sg. e-qa «es ist gepriift worden».
ME II 3.sg. pu-pi-na-qa «es ist verarbeitet worden».
NE II 3.sg. pu-un-qa-qa, pu-un-qa-ak «es ist (bzw. wurde) eingefullt».
ME II 3.sg.(?) tu-tu-uS-Sik «es war entwendet worden».
REFERENCES
G.M. Beckman 1991: A Stray Tabid from Haft-Tcpe, IrAnt 26, 81-83.
P. Damerow and R.K. Englund 1989: The Proto-Elamite Texts from Tepe Yahya, Cambridge (Mass.).
I.M. Diakonoff and N.B. Jankowska 1990: An Elamite CilgamcS Text from ArgiStihcnele, Urartu
(Armair-blur, 8th century B.C.), ZA 80,102-23.
C. Frank 1928: Fremdsprachliche Glossen in assyrischen Listen und Vokabularen, MAOG 4, 36-45.
I. Gershevitch 1979. The Alloglottography of Old Persian, TPS 1979, 114-90.
F. Grillot-Susini 1994: line nouvelle approchc de la morphologie elamite: racines, bases et families de
mots, JA 282, 1-18.
F. Grillot-Susini and C. Roche 1987: Elements de grammaire elamite, Paris.
R.T. Hallock 1965: The Verbal Nouns in Achaemenid Elamite, in Studies B. Landsberger (AS 16),
Chicago, 121-25.
R.T. Hallock 1969: Persepolis Fortification Tablets, Chicago.
P. Herrero and J.J. Glassner 1990: Haft-Tepe: choix de textes I, IrAnt 25, 1-45.
252 R. Zadok
P. Herrero and J.J. Glassner 1991: Haft-T6p6: choix de tcxtcs II, IrAnt 26, 39-80.
P. Herrero and J.J. Glassner 1993: Haft-Tcpe: choix de textcs III, IrAnt 28, 97-135.
W. Hinz and H. Koch 1987: Elamischcs Worlerbuch 1,2., Berlin.
C.E. Jones and M.W. Stolper 1986: Two Late Elamite Tablets at Yale, in L. De Meyer et al. (eds.),
Fragmenta hisloriae elamicae. Melanges offcrts a M.J. Steve, Paris, 243-54.
H. Koch 1993: Elamisches GilgameS-Epos oderdoch Verwaltungstafelchen?, ZA 83,219-36.
D.W. McAlpin 1981: Proto-Elamo-Dravidian: The Evidence and the /mpfcafio/w, Philadelphia.
H. Paper 1955: The Phonology and Morphology of Royal Achaemenid Elamite, Ann Arbor.
E. Reiner 1969: The Elamite Language, in A. Kammenhubcr (ed.), Altkleinasiatische Sprachen (HdO
l/2/2),Leiden.
M.-J. Steve 1992: Syllabaire elamite. Hisloire et paleographie, Neuchatel.
M.W. Stolper 1984. Textsfrom Tall-iMalyan 1: Elamite Administrative Texts (1972-1974), Philadelphia.
R. Zadok 1984: The Elamite Onomasticon, Naples.
R. Zadok 1991: Elamite Onomastics, SEL 8,225-37.

اسامی جغرافیایی و تاریخی و اساطیری مهمی که در فرهنگنامه هیتی می توان ردیابی نمود

تحت عنوان و آدرس زیر لغت نامه هیتی در انترنت در دسترس عموم قرار گرفته است که مدتها در انتظار پیدایی آن بودم. نظری اجمالی بر آن افکندم و نتایج زیر را با برداشتی که از مفاهیم این لغات به نظرم رسید، بسیار جالب دیدم؛ که در اینجا به اختصار نقل میشود:
Hittite Grammar - Hittite lexicon (www.premiumwanadoo.com)
نگارنده برای پیدایی نام پر راز و رمز اروپا به زبانهای مختلف هندواروپایی سر زد. از معادلهای ارزوه در زبان هیتی و ارزهی در زبان اوستایی به معنی سرزمین غربی بودن نام اروپا رسیده بودم؛ ولی دریغ از لغت هندواروپایی که این معنی را در خود نام اروپا متجلی سازد. از سر ناچاری به ریشه غروب مفروض از زبان فنیقی که اساطیر یونانی در اسطوره ربوده شدن الهه اروپای فنیقی به یونان اشاره نموده اند؛ نیمچه رضایتی دادم. در واقع اروپای ربوده شده بر روی ورزاو اشاره به نام تنگه بسفر داشته است که در زبان تراکیه ای به معنی گذرگاه ورزاو (گاونر) است. معلوم میشود یونیان شمار اقوام دریایی که در قرن سیزدهم پیش از میلاد حماسه های ایلیاد و آرگناودها را آفریدند و باعث سقوط امپراطوری هیتی شدند؛ خود زبان و اساطیر هیتی را از این زیر سلطه گان خویش به خوبی یاد نگرفته بوده اند. اما به هر روی سرانجام دیشب که لغت نامه مذکور زبان فراموش شده نیمه هندواروپایی هیتی را – که محققی آن را در انترنت منتشر ساخته- مرور کردم اجزاء این نام را در "اَئوری" (سرزمین کناری) و "اوپ" (واقع در سمت شامگاهان) در یافتم. دولت و سرزمین هیتی در مکان جغرافیای خود در غرب فلات آناتولی در جایگاهی قرار داشته که این نام بتواند از زبان (در واقع از زبانهای متفاوت هندواروپایی و قفقازی وحتی سامی ایشان) بیرون تراویده باشد.
نام آلان را نگارنده به پیروی از و.ای. آبایف از کلمه یلن (معادل ماساک یعنی ریشه نام "ماساگ-ت") گوزن بزرگ مناطق شمالی حیوان توتمی کهن ایشان گرفته بودم؛ در زبان هیتی نیز آلیانا را به معنی گوزن دریافتم.
نام اساطیری آسیه زن فرعون در روایات اسلامی که در زبانهای سامی به معنی درخت مقدس "مورد" (میرهه) است؛ در زبان هیتی به معنی دوست داشتنی ویژگی درست تری را از خصال این بانوی اساطیری نشان میدهد.
نام آریا (ریشه نام ایران و حتی به بر داشتی ریشه نام ایرج و آرا) در زبان هیتی به معنی مؤبد و خادم عالیمقام معبد است که معادل آن در زبان اوستایی کی و کوَی است یعنی فرمانروای روحانی.
نام ریشه بومیان کهن آذربایجان و کردستان یعنی "لولو (بی)" در زبان هیتی به معنی خوشبختی و ثروت و فراوانی است. لابد از اینجاست که منطقه آذربایجان- اران و ارمنستان و کردستان در عهد اسلامی اقلیم رحاب (سرزمینهای وسیع پر گیاه) نامیده میشده است. اوستا این ناحیه را تحت نام ایرانویج (سرزمین اصلی آریایی) به عنوان بهشت برین سردسیری دنیا و سرزمین زادگاهی زرتشت نام می برد.
کلمه هیتی سیپتامیا (نوعی مشروب) نشان می دهد که نام پدر سپیتاک زرتشت یعنی سپیتمه (داماد و ولیعهد آستیاگ و حاکم ولایات جنوب قفقاز) اصل هیتی داشته و به معنی شراب هوم بوده است. چون در اوستا وی در نقش تاریخی-اساطیریش تحت همین نام هوم دستگیر کننده افراسیاب (جهانگشای تورانی مادیای اسکیتی) در اطراف دریاچه اورمیه در سمت شهر مراغه (رغه زرتشتی) معرفی گردیده است. مقام شاه مؤبدی وی از آنجا عاید میگردد که در شاهنامه دستگیر کننده افراسیاب در کنار دریاچه اورمیه همچنین تحت نام گودرز کشوادگان (شیوا سخن دارای سرودهای با ارزش) یاد شده است. لابد نام سپیتمه به مفهوم دارای میِ سفید و پاک و مقدس (مترادف هومه=میِ خوب) معادل این همین نام هیتی سیپتامیا بوده است.نام خاندان زرتشت یعنی سپیتمان در گاتها هفت بار به صورت سپنتمان (خاندان مقدس یا خاندان دارای می مقدس) نیز یاد شده است.از این رو است که داستان پیدایی شراب در نوروزنامه منتسب به خیام، به محفل شاه شمیران (پادشاه سرزمین سرما) از خویشاوندان جمشید منسوب است. مطابق اوستا پادشاه سرزمین سرما (شاه شمیران) خود همان جمشید پیشدادی است.
در اوستا از تورانی طرفدار ایرانیان تحت نام اغریرث (دارای رفتار خوب و پیشرفته و پیش آهنگ) نامبرده شده است که همان توگدامه کیمری است که در عهد قیام بزرگ مادها امپراطوری آشور را به تنگنا گذاشته بوده است. نام شاهنامه ای دیگر وی پیران است چه این نام به لغت هیتی به معنی مرد پیشاهنگ است.
ریشه نام میثره ایزد نور و خورشید هندوایرانیان (ایزد قبیله ای میتانیان همجوار هیتیان) در کلمه هیتی میثری-ونت به معنی درخشان آمده است.
ریشه جالبی هم در زبان هیتی به صورت "آساندول-پول-این" برای نام استانبول پیدا میشود که به معنی محل مربوط به ملوانان است. نظر به جایگاه گذرگاهی (بغاز بسفر= گذرگاه گاو) این شهر بزرگ تصحیف نام استانبول از این نام دیرین هیتی مسلم می نماید. بر این پایه ریشه گم شده نام بیزانس را هم در کلمه هیتی "پِسیا" (علی القاعده در زبانهای خاورمیانه ای همان بیزیا) پیدا نمود که به معانی "دور کردن و گذر دادن و با نیرو به پیش راندن" است.

نظری بر نام و نشان الهه آناتولیایی کیبله

در تبیین اسطوره آتیس و کیبله نام آگدیستیس را - از منبع ناشناخته برای نگارنده- به معنی صخره زن گرفته اند که با معادلهایش کیبله در معنی مادر صخره و کوه و همچنین شامیرام در زبان آرامی یعنی مادر محافظ همخوانی دارد. مطلب قابل توجه دیگر در باب این اسطوره تبدیل شدن آتیس به درخت مقدس کاج می باشد که می دانیم خصوصاً در مسیحیت مقام قدوسیت دارد. نظر به متون اسطوره آتیس- آگدیستیس و کیبله لابد نام آگدیس تیس به مفاهیم ایزد آسیب دیده (اخته شده)، خدا-الهه؛ خدا-الههً همنشین و همراه نیز گرفته میشده است.

بررسی واژه ترک در مصرع معروف "اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را"

اگر آن ترک شیرازی به دست آرد دل ما را به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را
بده ساقی می باقی که در جنت نخواهی یافت کنار آب رکن آباد و گلگشت مصلا را
فغان کاین لولیان شوخ شیرین کار شهرآشوب چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را
ز عشق ناتمام ما جمال یار مستغنی است به آب و رنگ و خال و خط چه حاجت روی زیبا را
من ازآن حسن روزافزون که یوسف داشت دانستم که عشق از پرده عصمت برون آرد زلیخا را
اگر دشنام فرمایی و گر نفرین دعا گویم جواب تلخ می‌زیبد لب لعل شکرخا ر
نصیحت گوش کن جانا که از جان دوست‌تر دارند جوانان سعادتمند پند پیر دانا را
حدیث از مطرب و می گو و راز دهر کمتر جو که کس نگشود و نگشاید به حکمت این معما را
غزل گفتی و در سفتی بیا و خوش بخوان حافظ که بر نظم تو افشاند فلک عقد ثریا را

شکل و معنی کلمه تِرک در بیت این غزل معروف حافظ "اگر آن ترك شيرازي بدست آرد دل ما را به خال هندويش بخشم سمرقند و بخارا را" با توجه به کسرهً قرینه اش هندویش باید تِرک باشد از ریشه تِر (تیر در زبان کُردی) که به معنی سیر و پُر است. این معنی نام دختر کورش یعنی آتوسا بوده است که در تورات به صورت بتشبع (سیر و اشباع و پُر) ظاهر شده است. بنابراین این کلمه به خطایی بارز و شایع تُرک خوانده است و اصل آن تِرک بوده است. به ظاهر با توجه به کسر "ه" در قرینه هندویش آن، ریشه آن از "تَر-ک" (جوان و تازه رسته" به فتح "ت" هم پذیرفتنی به نظر نمی رسد؛ ولی چون وجود این قرینه در دو مصرع کاملاً مشخص نیست؛ لذا این معنی هم درست به نظر می رسد از اینجاست که شرح هروی میگوید: "ترک در ادبیات فارسی سمبل زیبایی است و ترک شیرازی ، یعنی زیباروی شیرازی". ولی وی به ریشه های پهلوی تِر-ک و تَر-ک این نام واقف نیست و تلفظ اصلی آن را همانا نام قوم تُرک پنداشته است. در حالی که تلفظ این نام به صورت تُرک به شرطی پذیرفتنی است که آن را با منظور داشتن تبدیل حروف فارسی "اِ" و "اَ" به "اُ" در سر کلمات، بپذیریم. ولی کلمه تُرک به معنی اخص آن یعنی نام قوم از ریشه تور (دارنده توتم حیوان وحشی و رمنده= سَکا) به معنی پرستنده بُزکوهی و یا دارنده توتم گرگ است. .

تحقیقی در باب تشابه یا تفارق گیاه بلادر با گیاه هوم

تحقیقی در باب تشابه یا تفارق گیاه بلادر با گیاه هوم
در کتب تواریخ و فرهنگنامه ها در معرفی احمد بلاذری مورخ معروف عهد تسلط اعراب به وضوح نام و نشان وی با گیاه دارای مواد تخدیری و دارویی بلاذر (بلادر، به لغت سانسکریت-اوستایی یعنی گیاه دارویی=بهالا-ذرو ) پیوند داده شده است. می دانیم گیاه شناخته شده تخدیری ایران پیش از اسلام گیاهی به نام هئومه (هوم) بوده است که در عهد ساسانی به نوع گیاه خاصی اطلاق شده است که اکنون شناخته شده است. در اینجا به بررسی وجه اشتراک و وجه افتراق این دو می پردازیم که آیا اینان یکی یا جایگزین هم هستند یا نه؟ که در جواب به این همانی و انتخاب نه چندان موفقیت آمیز -و خوش سلیقه مغان عهد ساسانی به تقلید از هندوان و چینیان میرسیم.
در سایت دوستمان رضا مرادی غیاث آبادی اطلاعات کافی در این باب با تصاویر این درختچهً قید شده است که در اینجا بخشی از آن را قید می نمائیم:" «هوم»، درختچه‌ای به بلندای تقریبی بیست تا صد سانتیمتر است که از ساقه‌های باریک و بندبند که از ساقه‌های اصلی‌تر منشعب شده‌اند، تشکیل شده است. این گیاه همیشه سرسبز است و در تمامی چهار فصل سال و حتی در میان برف و یخبندان، سبزی و طراوت خود را حفظ می‌کند. ساقه‌های درختچه هوم تنها به هنگامی خشک می‌شوند که سن آنها به پایان رسیده باشند. در این صورت، ساقه‌ها به رنگ زرد درخشانی در می‌آیند که در اوستا هوم زرین نامیده شده‌اند. رنگ زرین ساقه‌ها تنها هنگامی ایجاد می‌شود که ساقه‌ها بدون چیده شدن، خشک شده باشند. ساقه‌های هوم حتی پس از چیده شدن، رنگ سبز خود را از دست نمی‌دهند. نام علمی هوم Ephedra major Host است (به دو حرف بزرگ در آغاز واژه‌های نخست و سوم- حتی اگر در ابتدای جمله نباشند- توجه شود). هوم از خانواده افدرا است و افدرین و مشتقات آن به فراوانی در ترکیب‌های شیمیایی آن و به ویژه در عصاره‌ای که در میله مرکزی ساقه‌ها وجود دارد، دیده می‌شود. این عصاره‌ در فصل بهار بی‌رنگ و شفاف است اما به مرور به زردی می‌گراید و در فصل زمستان و یا پس از خشک شدن به رنگ قهوه‌ای تیره می‌گراید. مهم‌ترین بخش گیاه که کارکرد دارویی- آیینی داشته و اکنون مصرف دارویی دارد، همین عصاره است. مردمان باستان با کوبیدن ساقه‌های هوم در هاون، افشره آنرا می‌گرفته و بصورت یک نوشیدنی خالص و یا همراه با شیر و افزودنی‌های دیگر می‌نوشیده‌اند. این عمل، کم‌کم شکلی آیینی به خود می‌گیرد و بعدها حتی بدون اینکه هومی در میان باشد، صرف کوبیدن هاون، عملی آیینی و دعوت مردمان به مراسم نیایش بشمار می‌رفته است. آقای محمد میرشکرایی- پژوهشگر مردم‌شناس- در گفتاری که هنوز منتشر نشده، نقل کردند که در منطقه‌ای دورافتاده در جنوب استان کرمان به بازمانده‌های نیایشگاهی باستانی برخورد کرده که درون آن آکنده از صدها هاون سنگی بوده است. به نظر می‌آید که «زنگ آتشکده» و «ناقوس کلیسا» که هر دو به مانند یک هاون واژگون با دسته آن هستند، گونه‌ای تحول یافته و دیگرگون شده از هاون کوبیدن هوم و کارکردهای آیینی آن باشد."

میوه سرخ‌رنگ هوم

اما از ماهیت گیاه دارویی بلاذر (بلادر) به ابهام یاد شده است ولی تشابهه نسبی ساقه ها و میوه ها گویای آن است که ایرانیان عهد ساسانی این گیاه را معادل بلاذر هندوان قرار داده بوده اند. گیاه هوم باستانی اصلی ایرانیان مادی و پارسی باید همان تاک بوده باشد که در پیدایی شراب نوروزنامه هم بدان اشارت رفته است. مطلبی که به لغت نامه دهخدا در انترنت به طور مغشوش و در هم بر هم همانند گیاه مقدس سوم هندوان (هوم، شراب، عصاره) در باب گیاه بلاذر اضافه شده و نشانگر عمومی بودن این نام برای برخی از گیاهان دارویی است، از این قرار است:
"بلادر. گیاهی هـــــم هست بـــــنام p‛o-lo-te، *bwa-ra-tïk، یــــــــا p‛o-lo-lo، *bwa-ra-lak (lok, lek) که هنوز شناسایی نشده است. باز هم کهن ‌ترین منبع اطلاعات ما لی‌ سون است که می‌گوید ’’p‛o-lo-te در سرزمینهای دریای باختری (سی‌ـ‌ هایی) و در پو‌ـ ‌سه می‌روید. این درخت شبیه است به بید چینی و دانه‌هایش به کرچک pei-ma tse)، Ricinus communis، ص کتاب پیش رو ) ماند؛ و داروسازان آن را فراوان کار گیرند. 2‘‘ لی ‌شی ‌چن این واژه را سنسکریت می‌داند و عناصر آوانگاشت هم براستی از واژه‌ای سنسکریت حکایت دارند. مراد بروشنیbhallātaka سنسکریت است که pālāla در زبان نِواری (Newārī) ، belatak یا bhelā در زبان هندوستانی، بلادر*، balādur فارسی و بلاذور، belādur عربی (گارسیا ( balador: از آن مشتق شده‌اند. نامهای سنسکریت دیگر برای این گیاه عبارت‌اند از aruska: ، bījapādapa، vīravr ksa ، و Visāsyā و .dahana نامش در چندین جای نسخه خطی باور آمده است.
این همان درخت بادام رنگ (Semecarpus anacardium ، تیره سماقیان)، گونه‌ای از درختان هندی، است که در جاهای گرمتر آن سرزمین در جهت خاور تا آسام می‌روید و در مجمع‌الجزایر نیز تا فیلیپین3 و شمال استرالیا پراکنده است. این گیاه نه در برمه یا سیلان، ونه در ایران یا باختر آسیا نمی‌روید. محفظه گوشتی که میوه در آن قرار دارد ماده‌ای تلخ و قابض دارد که در سر‌تا‌سر هند به جای جوهر مُهر به کار می‌رود. چینی‌ها تصریح کرده‌اند این ماده مو و سبیل را مشکی می‌کند. 4 پارچه‌های نخی را هم با آن مشکی می‌کنند و می‌گویند در آب نامحلول اما در الکل محلول است. شیره پوشینه میوه را پیش ازآنکه برای نقش زدن بر پارچه به کار برند با آب‌آهک درآمیزند تا رنگ تثبیت شود. در بعضی سرزمین های بنگال کارگیری این میوه در رنگ آمیزی پارچه‌های نخی متداول است. 5 کاسه‌های گوشتی را که میوه روی آن قرار دارد در خاکستر بو داده می خورند؛ مغز دانه را هم خورد خود کنند. بر این باورند که خوردنش قوای ذهنی بخصوص حافظه را نیرو بخشد. شیره تلخ پوشینه میوه ماده تاول‌زای قوی است و خود میوه هم کاربرد پزشکی دارد.
ابن‌بیطار دربارهً بلادر، balādur فارسی‌ ـ عربی بروشنی گفته است که واژه‌ای است هندی،1 و بی‌ چون و چرا از bhallātaka سنسکریت مشتق شده است. ابو‌منصور نیز همین نام را بکار برده و کاربرد دارویی این ماده را تشریح کرده است. 2 نکته اصلی این است که p‛o-lo-te نوعاً گیاهی است هندی، و مراد از پو‌ـ ‌سه در متن چینی بالا نمی تواند ایران باشد. به هر روی از آنجا که در منطقه مالایا می‌روید، منطقی است که یک بار دیگر نتیجه بگیریم که در اینجا نیز پو‌ـ‌سه مالایا در نگر بوده است. این مورد شبیه به مورد پیش است که در آن مردمان پو‌ـ ‌سه مالایا نقش رابط را داشتند. به هر روی ، انتقال محصولی هندی همراه با نام سنسکریت آن از راه پو‌ـ‌ سه مالایا به چین به مراتب محتمل‌تر از آن است که این انتقال از راه ایران انجام شده باشد. همچنین به این نتیجه کلی رسید‌ه‌ام که تقریباً تمامی محصولات پو‌ـ ‌سه که در Hai yao pen ts‛ao نوشته لی‌ سون ذکر شده‌اند تنها از پو‌ـ ‌سه مالایا برخاسته اند. از کتاب در دست انتشار مرکز نشر دانشگاهی، به شناخت دو سویه ایران و چین باستان، ، بـــــرگردان فارسی مهرداد وحدتی دانشمند از ساینو-ایرانیکا اثر جــــــاوید برتولد لوفر، آمریکائی آلمانی تبار."

گیاه دارویی افدرا در فرانسه

نامه ای به وبلاگ ناریا- حق و صبر

به نظر من که سیاح تاریخ اساطیری هستم حادثه پوریم در واقع دو حادثه متوالی است و چندان ربطی به یهود ندارد: در اولی داریوش و همراهان گائوماتای مغ و مغان همراهان وی را در سمت نهاوند-کرمانشاه ترور میکنند که در تاریخ به مغکشی معروف است. استر (ایشتار) در واقع عنوان آتوسا دختر کورش است که زن گائوماته بردیه (داماد و پسر خوانده کورش) بود. گائوماته بردیه شناختن دارد هم گوتمه بودای بلخ و هم زرتشت بلخ و هم صالح دارای شتر زرین و هم هامان... حادثه دوم مربوط به پسر داریوش و آتوسا یعنی خشایارشا است که برده داران بابلی، مخاصمین سنتی یهود را کشتار و به اسارت می برد و مجسمه طلایی مردوک (مردوخای) را ذوب میکند. احبار یهود این دو حادثه بزرگ را در تورات به هم آمیخته است. این دوست ما پور پیرار به درستی با دید منطقی و انتقادی به سراغ تاریخ اساطیری میرود. اشتباه کار در این است که این اساطیر توراتی تاریخ صرف نیست بلکه به کلی الک و غربال نیاز دارد تا سره از ناسره تشخیص داده شود.
خوش باشید. جواد مفرد کهلان

ترجمه های زمینی و آسمانی آیهً و ان یکاد

آیه و ان یکاد آیه ۵۱ و ۵۲ سوره قلم وإِن یَکادُ الّذینَ کَفَروا لَیُزلِقونَکَ بِأَبصرِهِم لَمّا سَمِعُوا الذِّکرَ و یَقولونَ إِنَّهُ لَمَجنونٌ * و مَا هُوَ إِلاّ ذِکرٌ لِلعَلَمین.
و همانا نزدیک است کافران هنگامی که قرآن را می‌شنوند، با [نگاه‌ها و] چشم‌هایشان تو را به زمین بزنند و می‌گویند: او مجنون است؛ حال آن‌که قرآن [یا پیامبر]جز اندرزی برای جهانیان نیست. (ویکیپدیا، مأخذ از جمله الکشاف، مجمع البیان؛ همچنین معارف قرآن نوشته سيد محمود دشتى).
حافظ گويد:
حضور محفل انس است و دوستان جمعند وان ‏يكاد بخوانيد و در فراز كنيد.
يعنى در را ببنديد كه نامحرمان وارد محفل انس ما نشوند.
اینکه حافظ و دوستانش چرا در افکار حافظ ان یکاد می خوانده اند؛ شاید نظرش این بوده است که قرآن جز اندرزی برای جهانیان و محمد جز از خود همان تیره مردمان زمینی نبوده است و در را بر روی مردمی می بسته است که حدیث عشق و محبت رها کرده و زمین و زمان را به هم می بافته و خرد را تیره و در زنجیر می نموده اند.
"معاشران گره از زلف يار باز کنيد
شبی خوش است بدين قصه‌اش دراز کنيد
حضور خلوتِ انس است و دوستان جمع‌اند
و ان يکاد بخوانيد و در فراز کنيد
رباب و چنگ به بانگ بلند می‌گويند
که گوشِ هوش به پيغامِ اهلِ راز کنيد
هر آن کسی که در اين حلقه نيست زنده به عشق
بر او نمرده به فتوای من نماز کنيد
ميانِ عاشق و معشوق فرق بسيار است
چو يار ناز نمايد شما نياز کنيد
به جانِ دوست که غم پرده بر شما ندرد
گر اعتماد بر الطافِ کارساز کنيد
نخست موعظه‌ی پير صحبت اين حرف است
که از مصاحبِ ناجنس احتراز کنيد
و گر طلب کند انعامی از شما حافظ
حوالتش به لبِ يارِ دلنواز کنيد (از وبلاگ حضور خلوت انس، عباس معروفی)"

شعیب بن صالح، یاور امام موعود در اساس همان شعیب بن خازم رهبر خازمیان از شعبه های خوارج است

در روایات شیعی در باره فرد اسطوره ای به نام شعیب بن صالح که از یاوران امام موعود به شمار آمده مطالبی ذکر شده است که اندکی تفحص در باب آنها ما را به اصل شعیب بن خازم (جازم بن عاصم= متحد کننده فرزند مرد پاک یا همان خازم بن عاصم) رهنمون میگردد. نظر به مساکن عجارده خازمی (خوارج باطنی) ظاهراً از طالقان موطن وی هم همان طالقان افغانستان در واقع سمت سیستان و طخارستان مراد بوده است؛ نه طالقان سمت ری.
در کتاب روزگار رهايي تألیف کامل سلیمان شعیب بن صالح طالقانی چنین معرفی شده است:
شعیب ابن صالح طالقانی کیست؟
در سمت چپ جاده شهر طالقان به جوستان ، در ورودی روستای اوانک بزرگمردی به نام شعیب ابن صالح طالقانی دفن است.
اما این مرد کیست؟ با هم در مورد او میخوانیم:
الف- ”پرچم هاي سياهي براي نبرد با سفياني به حرکت در مي آيند که ميان آن ها جواني از بني هاشم است که صورتش چون قرص قمر است و در دست چپش[نسخه ديگر: دست راستش] خالي است . در پيشاپيش اين سپاه شعيب بن صالح تميمي است که کلاه هاي سپاهيانش سياه است وجامه هايشان سپيد. سپاه سفياني را شکست مي دهند و به سوي غرب پيش مي روند تا به بيت المقدّس مي رسند و زمينه را براي حضرت مهدي (عج) فراهم مي کنند.“
ب- ” مردي گندم گون ،چهار شانه و کوسه به نام شعيب بن صالح،با چهار هزار نفر از ري خروج مي کند که در پيش قدم ظهور حضرت مهدي(عج) است. کسي در برابرش ايستادگي نمي کند جز اينکه کشته مي شود. “
ج- ” مردي ازقزوين خروج مي کند که با يکي از پيامبران هم نام است. مشرک و مؤمن به اطاعتش مي شتابند. کوه ها را پر از رعب و وحشت مي سازد.“
د- ” سپاهيان خراسان به حرکت در مي آيند. شعيب بن صالح تميمي در طالقان به آن ها مي پيوندد . در خوزستان به يک سيد موسوي بيعت مي شود. پرچمي براي چماق داران کرد فراهم مي شود .عرب ها بر سرزمين ارمني ها و سيکلوب ها غلبه مي کنند و هرقل(آسياي صغير) در برابر فرمانده هان سفياني تسليم مي شود.“
{ حديث ذيل طولاني است و ما گزيده اي از آن را مي آوريم}
ه-”سپس جواني خوش اندام از حوالي قزوين و ديلم براي نصرت آل محمد(ص) خروج مي کند و با بانگي رسا و بياني شيوا پيروان آل محمد(ص) را ندا مي کند: که اي آل محمد(ص) بانگ ستم ديده غمين را لبيک گوييد. گنجينه هاي طالقان به او پاسخ مثبت مي دهند. چه گنج ها و گنجينه هايي ! که از طلا و نقره نيستند بلکه مرداني فولادين هستند که بر يابو هاي ابلق سوارند و سلاح هاي کوتاهي در دست دارند. از شوق و علاقه اي که به جهاد دارند ،جست و خيز مي زنند و خود را به سپاه دشمن مي زنند ،مي جنگند و پيروز مي شوند. فرمانده آن ها مردي از تميم به نام شعيب بن صالح است. بزرگ و کوچک شمشير به دست گرفته وارد کارزار مي شوند. سيد حسني که صورتش چون ماه تابان است،در اين نبرد شمشير مي زند و با ستمگران نبرد مي کند تا وارد کوفه شود و کوفه را ستاد فرماندهي خود قرار دهد. آنگاه به او خبر مي رسد که حضرت مهدي(عج) ظهور فرموده است...“
و- {شعيب بن صالح} ” جواني است نورس، زرد و گندم گون ،کوسه و خفيف للـّّحيه ، کسي در برابرش نمي ايستد جز اينکه کشته مي شود. اگر با کوه ها درگير شود از بن بر مي کند تا وارد سرزمين قدس شود. او پرچم دار حضرت مهدي(عج) خواهد بود.“
نقل از کتاب روزگار رهايي ( ترجمه كتاب يوم الخلاص) نويسنده: کامل سلیمان برگرفته از سایت: http://ddddd12.parsiblog.com/65036.htm
اصل تاریخی این فرد اساطیری را در نام و نشان شعیب بن خازم خارجی می یابیم که در لغت نامه دهخدا نام و نشان تاریخی آن بدون کم و کاست در معرفی پیروان وی خازمیه [ زِ می یَ ] (اِخ ) چنین معرفی شده است: خازمیه نام یکی از آئین های اسلامی است . بیشتر عجارده سیستان بدین آئینند و درباره ٔ قدر و استطاعت و خواست خدا بروش اهل سنت رفته اند و گویند: آفریدگاری جز خدا نیست و چیزی جز خواست او نباشد و استطاعت با فعل است . میمونیه را که درباره ٔ قدر و استطاعت از معتزله پیروی کنند کافر شمارند. پس از آن خازمیه با بیشتر خوارج درباره ٔ دوستی و دشمنی با مردمان اختلاف کرده اند و گفتند آن دو در پیش خدای دو صفت بیش نیست و خداوند بنده ای را دوست دارد که به او ایمان آورد اگر چه در بیشتر زندگیش کافر بوده باشد و اگر بنده ای در پایان عمر خود بکفر گراید گر چه در بیشتر عمرش مؤمن بوده باشد باز کافر است و خداوند پیوسته دوستدار دوستان و دشمن دشمنان خود میباشد. این سخن موافق گفتار اهل سنت است در موافاة جز اینکه اهل سنت خازمیه را الزام کردند بر اینکه درباره ٔ علی و طلحه و زبیر و عثمان خداوند وفای بعهد کرده و بنا به آیه ٔ کریمه «لقد رضی اﷲ عن المؤمنین اذ یبایعونک تحت الشجرة» (قرآن 18/48)، از جهت بیعتی که در زیر درخت با پیغمبر کردند خدا خشنودی خود را آشکار ساخت و آنان را به بهشت خواهد برد. زیرا اگر خشنودی خداوند از بنده ٔ با ایمان مردن او باشد واجب است که بیعت کنندگان زیر درخت با پیغمبر نیز چنین باشند و علی و طلحه و زبیر از ایشانند و اما عثمان در آن روز بیعت اسیر بود و پیغمبر از سوی وی بیعت کرد و دست خود را بجای دست او گذارد و بنابراین بطلان گفتار کسانی که این چهار تن را کافر شمارند روشن است. (از ترجمه ٔ الفرق بین الفرق ص 88 و 89). صاحب بیان الادیان اینان را از اصحاب شعیب بن خازم می داند. (بیان الادیان ص 49). در مختصرالفرق س 80 اینان را حازمیه و شهرستانی در ج 1ص 206 چ احمد فهمی جازمیه از اصحاب جازم بن علی می داند. در تعریفات جرجانی : جازمیه اصحاب جازم بن عاصم اند که با شعیبیه همداستان شدند. (حاشیه ٔ ترجمه ٔ فارسی الفرق بین الفرق ص 88). رجوع به جازمیه و حازمیه شود.

نظری در باب اصل بت ذوالشری نبطیان

ذوالشری در جمع خدا-الهه های نبطی نه با صاحب زمین یعنی انکی/ائا بابلی بلکه با سیاره زهره ثاقب (صاحب درخشندگی) مطابقت دارد چه ذوالشری اساساً به همین معنی است و با عزی (الهه پاک) مکیان یعنی ایشتار/اینانا/ناهید مطابق است.

معنی لفظی نام دریاچهً ولشت

نظر به تبدیل حرف "ر" کهن به "ل" در زبان پهلوی، صورت اصلی این نام باید ور-اشت بوده باشد یعنی دریاچه هشت ضلعی.